Kentsel dış mekânda kadın: Bolu- Mudurnu yerleşimi örneği

Cinsiyet kalıpları ve geleneksel yaşam biçimlerinin sebep olduğu cinsiyete dayalı iş bölümleri mekânların "eril" bir görünüm kazanmasına neden olmuştur. Bu eril görünümler kadının mekân kullanımında olumsuz etkiler yaratarak, mekân kullanımların toplumsal kalıplar dahilinde şekillenmesiyle sonuçlanmıştır. Bu durum benzer mekânların farklı cinsiyetteki bireylere değişik duygular (korku, baskı, özgürlük, güven) yaşatmasına neden olmuştur. Mekânları toplumun onayladığı şekilde deneyimlemek zorunda kalan kadınlar değişen dünya koşullarında çeşitli kuruluşlar aracılığıyla haklarını aramışlardır; ancak mekân kullanımlarını destekleyen birtakım haklara kavuşsalar da ülkemiz bu konuda hâlâ yeteri kadar ilerleyememiştir. Ülkemizde kadın-erkek eşitliğinin tam anlamıyla sağlanabilmesinde, kadınların mekânsal farkındalıklarının artırılması ve kamusal alanlardaki yerlerine sahip çıkmalarının önem taşıdığı düşünülmektedir. Bu çalışmanın amacı, Bolu İli Mudurnu İlçesi'nde yaşayan kadınların mekânı ne kadar eşit/verimli kullandıklarının belirlenmesi ve bu kapsamda, Kadın Dostu Kent (KDK) Tasarım-Planlama Ölçütleri doğrultusunda ilçenin kamusal mekânlarındaki eşitsizlikleri telafi edeceği düşünülen önerilerin geliştirilmesi olarak belirlenmiştir. 2015 yılından itiberen Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization- UNESCO)'nün Dünya Miras Alanları Geçici Listesi'nde "Tarihi Ahi Kenti Mudurnu" başlığı ile yer alan ve 2018 yılında Türkiye'nin 15. Sakin Şehri ilan edilen Mudurnu İlçesi'nin sahip olduğu doğal ve kültürel değerlerin uluslararası kuruluşlar tarafından onaylanması, kadının ilçedeki aktif davranışları (kadın esnaf sayısının fazlalığı, el sanatlarının yaygınlığı ve gerçekleştirilen analizler) ve Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfı (TEPAV) tarafından 2018 yılında kadın güçlenme potansiyelinin yüksek olduğunun tespit edilmesi gibi durumlar araştırmanının çıkış noktasını oluşturmuştur. Bu çalışmanın kadın-erkek eşitliği ve mekânsal planlamaya ilişkin literatüre kadın ve mekân kullanımı konusunda katkı sunacağı, çalışmadan elde edilen sonuçların Mudurnu İlçesi'nin gelişimi hususunda yararlı olacağı ve benzer alanlar için de örnek teşkil edeceği düşünülmektedir. Araştırma; veri toplama, analiz, değerlendirme, sonuç ve öneriler olmak üzere dört aşamada gerçekleştirilmiştir. Araştırmada verilerin toplanmasında anket, yerinde gözlem ve derin mülakat yöntemlerinden yararlanılmıştır. Bu kapsamda örneklem tespiti ile sayıları belirlenmiş 93 kadınla anket çalışması yürütülmüş ve sonuçlar SPSS 23.0 Programı kullanılarak tablolarla ifade edilmiştir. Anket çalışması kapsamında elde edilen bulgulardan yararlanılarak kent merkezinde belirlenen 7 noktada (pazar yeri, kent meydanı, yukarı çarşı, çay bahçesi, hamam ve cami önü, kahvehane önü) 2 gün boyunca (23 Haziran 2018, 8 Aralık 2018) yaz ve kış mevsimlerinde yerinde gözlem çalışmaları gerçekleştirilmiştir. Gözlem çalışmalarının gerçekleştirilmesinde sabah (08:00-10:00), öğlen (12:00-14:00) ve akşam (18:00-20:00) saatlerinde elde edilen 1'er dakikalık kamera kayıtlarından yararlanılmıştır. Elde edilen sonuçlar doğrultusunda Eylem-Algı-Davranış Haritaları oluşturulmuş ve kadınların mekânsal davranışlarına yönelik değerlendirmelerde bulunulmuştur. Anket ve yerinde gözlem çalışmaları kapsamında geliştirilen, 20 kadın katılımcı ile gerçekleştirilen derin mülakat sorularıyla; kentin ulaşım-erişilebilirlik, kentsel hizmetler, açık- yeşil alanlar/parklar, kamusal alanlar/ortak kullanım alanları bakımından yeterlik/eşitlik düzeyi sorgulanmış ve sonuçlar mekânsal zonlama çalışmasıyla (Aktif/Kadın Dostu, Pasif/Nötr, Eril/Müdahale Edilmesi Gereken Alanlar olarak) ifade edilmiştir. Sonuç olarak; Mudurnu İlçesi için geliştirilen kadın dostu kentsel planlama ve tasarım önerileri, ilçede kentsel mekânın kalitesini (fiziksel açıdan, konfor-güvenlik açısından, sosyal etkileşim açısından) artıracağı düşünülen mekânsal tasarım önerileri ve kadının refahını artıracağı düşünülen genel öneriler sunulmuştur. Gerçekleştirilen araştırmalar doğrultusunda, Mudurnu İlçesi'nde yaşayan kadınların kamusal alan kullanımında ataerkil toplum yapıları sebebiyle öğretilmiş çaresizliklerinin olduğu, mekânsal hak ve özgürlükler konusunda farkındalık düzeylerinin yeterli olmadığı düşünülmektedir. Bu çalışma kapsamında, kadınların mekân kullanımlarını "gerçekten" artırmak ve onları "bireyselleştirmek" adına geliştirilmiş kadın dostu önerilerin (periyodik olarak cinsiyet eğitimlerinin verilmesi, kamusal alanda eşitlik politikalarının önemsendiği tasarımlar gerçekleştirilmesi, cinsiyetleşmiş mekânların yok edilmesi gibi) ilçedeki kadınların gelişiminde etkili olacağı düşünülmektedir. Anahtar Kelimler: Kadın ve mekân; Kadın Dostu Kent; peyzaj tasarım/planlama; Bolu- Mudurnu. Bilim Kodu: 502.11.01.