935 numaralı ayniyât defterine göre Canik sancağı

1847 yılında Canik sancağı, Trabzon vilâyetine bağlanmıştır ve kısa bir dönem hariç Osmanlı Devleti'nin yıkılışına kadar vilâyet içerisinde yer almıştır. Canik sancağı gerek nüfus yoğunluğu, gerekse tarım ve ticaret potansiyeli ile vilâyetin en önemli sancaklarındandır. Önemli arşiv kaynaklarından biri olan ve çok çeşitli konularda bilgiler içeren ayniyât defterleri arasındaki 935 numaralı defter Canik sancağı ile ilgilidir. Bu defterin içerdiği 1866-1876 yılları arasında yazılmış olan belgeler incelenerek sancağın idari ve sosyal yapısı incelenmiştir. İdari yapı ve nüfus ile ilgili bilgiler verildikten sonra sancağın asayiş durumu ele alınmıştır. Defterde yer alan bilgiler doğrultusunda Canik sancağında işlenen suçlar, bu suçların yargılama safhaları ve verilen cezalarla ilgili değerlendirme yapılmıştır. Sancakta bu dönem içerisinde en çok cinayet, hırsızlık ve ırza geçme suçları işlenmiş olmakla birlikte yaralama, zimmete para geçirme, yağma ve adam öldürmeye teşebbüs gibi bazı diğer suçlar da meydana gelmiştir. Bu suçların karşılığında idam, kürek cezası ve hapis cezasının yanı sıra tazminat gibi yaptırımlar da uygulanmıştır. Sancak verimli arazileriyle tarım ve tarım ürünlerinden üretilen sınai ürünlerin üretiminin yanında gelişen ticaret potansiyeli ile önemli ekonomik faaliyetlere sahiptir. Bu bağlamda sancağın ekonomik hayatında yaşanan gelişmeler ele alınmış, ayrıca şehirdeki imar çalışmaları incelenmiştir. Bunun dışında sağlık alanında yaşanan gelişmeler, idareci atama ve azilleri ile ilgili bilgi verilmiştir.