Halit Ziya Uşaklıgil'in Fransız edebiyatı ders kitapları üzerine bir inceleme

Türk Edebiyatı'nda modern romanın kurucusu olan Halit Ziya Uşaklıgil, 1866 yılında İstanbul'da doğmuştur. İlköğrenimine İstanbul'da başlayan yazar, ailenin maddi sıkıntıları sebebiyle İzmir'e yerleşmesiyle eğitimine burada devam etmiştir. Çocukluk ve gençlik yıllarını İzmir'in levanten ve gayrimüslim aileleri arasında geçiren yazarın altmış yıllık yazı hayatının temelleri de yine burada atılmıştır. İzmir Mechitariste'te Ermenî rahiplerin gözetiminde batıyla ilk ilişkilerini kuran Halit Ziya Uşaklıgil'in özellikle Fransız Edebiyatı'nın önemli kalemleriyle de tanışması bu sıralarda olmuştur. Halit Ziya'nın bu yıllarda Raymond Pére adlı hocasıyla yaptığı uzun tarih dersleri ise yazarı Fransız Tarihi'ne yöneltmiştir. Yazı faaliyetlerine on dört on beş yaşlarında çeviri denemeleriyle başlayan Halit Ziya Uşaklıgil, ilk olarak babasının yasal işlemlerini yürüten Avukat Auguste de Jaba'nın ofisinde arkadaşı kâtip Antoine ile Ponson du Terrail'in "Les nuits de la Maison Dorée" adlı eserini tercüme etmişlerdir. Henüz öğrenciyken başlayan bu yazı faaliyetleriyle kendini önce İzmir'e tanıtan yazar, on yedi yaşına geldiğinde büyük Fransız yazarları gibi yazma peşine düşer. Halit Ziya Uşaklıgil, lise yıllarında başlayan "büyük bir Fransız edebiyatı tarihi yazma" düşüncesini İstanbul'a hariciyeci olmak için gittiği sırada gerçekleştirme fırsatını bulmuştur. Garbdan Şarka Seyyale-i Edebiye: Fransa Edebiyatı'nın Numune ve Tarihi adlı kitabı 1885'te 84 sayfa olarak yayıncı Arakel tarafından basılır. Bu eser, onun basılan ilk kitabıdır ve Türkçede basılmış ilk Fransız edebiyatı tarihi olma özelliği taşımaktadır. İstanbul'da yazılan bu eserin ardından İzmir'e dönen yazar bir dönem İzmir Rüştiye'sinde Fransızca öğretmenliği yapar. Önce İzmir'de Osmanlı Bankası şubesinde çalıştığını gördüğümüz yazar Dünya Edebiyatlarına kayıtsız kalmayarak 1890 yılında Hizmet gazetesinde Finlandiya Edebiyatı'ndan Bir Nebze, İsveç Edebiyatı'ndan Bir Nebze, İbranî Edebiyatı'na Bir Nebze, Rus Edebiyatı'ndan Bir Nebze, Sanskrit Edebiyatı'ndan Bir Nebze başlıkları altında bir dizi makaleler tefrika ettirir. Halit Ziya, II. Meşrutiyet'in ilanıyla İstanbul Üniversitesi'nde "Batı Edebiyatı Tarihi ve Hikmet-i Bedayi" kürsülerine atanır. Bu atama yazar için bulunmaz fırsat olmuştur. Reji'deki işlerinin yoğunluğu sebebiyle yazma etkinliklerine yeterli vakit ayıramayan Halit Ziya'nın bu görev sayesinde "büyük" Fransız edebiyat tarihini yazması kolaylaşacaktır. Nitekim 1913 yılında burada verdiği ders notlarını derleyerek Tarih-i Edebiyat-ı Garbiyeden Fransa Edebiyatı Dersleri adlı ikinci edebiyat tarihini 224 sayfa olarak yayınlamıştır. İlk kitabından hacimce daha yoğun olan bu eser Halit Ziya'nın İstanbul döneminde sanatının ne yönde geliştiğini göstermesi bakımından değerlidir. Halit Ziya bu eserleri kaleme alırken yabancı bazı kaynaklardan faydalanmanın yanı sıra özellikle yakın dönem sanatçılarını anlatırken kendi yorumlarına da yer vermiştir.