Geleneksel Rus şöminesinin ısıl özeliklerinin hesaplamalı akışkanlar dinamiği ve enerji performans analizleri ile incelenmesi

Nüfusun ve tüketim toplum anlayışının artmasına bağlı olarak enerji kullanımı günden güne artış göstermektedir. Enerji tüketimini azaltmak ve enerji kullanımında verimli yöntemler geliştirmek için yeni teknolojiler üzerinde çalışmalar sürdürülmekte ve bu çalışmalar için önemli kuruluşlar tarafından destekler sağlanmaktadır. Tüm Dünyadaki enerji tüketiminin % 25'i konut sektörüne aittir ve bu tüketimin çoğu konut ısıtma ihtiyacından kaynaklanmaktadır. Avrupa bu konu üzerinde yoğunlaşarak 2012 yılı itibariyle, 2020 yılına kadar enerji tüketiminde % 20 azalma hedefi koymuştur ve bununla ilgili bazı yönetmelikler hazırlamıştır. Ayrıca, 2030 yılına kadar enerji tüketimindeki azalmanın % 27 oranına ulaşılması gerektiği de ikinci bir hedef olarak belirlenmiştir. Enerji verimliliği çalışmalarının yanında, kullanılan yakıtların da fosil yakıttan yenilenebilir yakıt türüne geçişi bu stratejiler arasında belirlenmiştir. Isıtma sistemlerindeki kaynak kullanımı incelendiği zaman gaz tüketiminin % 28'lik bir orana sahipken, yenilenebilir & atık kaynak kullanımının % 14 oranında olduğu görülmektedir. En çok tercih edilen yenilenebilir & atık kaynak kullanımında odunun neredeyse % 50'lik bir orana sahip olduğu ve bu oranın yıllar içinde artmakta olduğu gözlemlenmektedir. Günümüzde enerji performans çalışmaları son teknolojiler üzerine yoğunlaşarak geçmişte kullanılan sistemlerin incelenmesi açısından zayıf kalmaktadır. Geliştirilen yeni teknolojilerin ise enerji verimli olmasının yanında, ısıl konfor şartlarını insan tabiatına uygun olarak gerçekleştirilmesi konusunda bazı eksiklikler taşıdığı görülmektedir. Isıtma-soğutma sistemlerinin kullanıcı kontrolü dışında olması, kullanılan malzemelerin insan sağlığına uyumlu olmaması ve enerji kaynağı olarak çevreyi kirleten fosil yakıtların kullanılması bu alanda yapılan çalışmalarda bazı yetersizliklerin devam ettiğini ve enerji verimliliği konusunda yeni stratejiler geliştirilmesi gerektiğini göstermektedir. Bu stratejiler, elde edilmesi gereken ana hedefin enerji verimliliği olmasının yanında ısıl konforun ve çevresel etkilerin de enerji performansı kriterleri arasında değerlendirilmesini sağlamalıdır. Bu etmenlere bağlı olarak, birçok çalışma disiplinin birlikte yürütülmesi ile ortaya çıkmış olan eski ısıtma sistemlerinin günümüz imkânlarıyla incelenmesi hedeflenmiştir. Bu çalışmada geleneksel bir ısıtma sistemi olan Rus şöminesinin enerji performans çalışması, enerji verimliliği ve özgün mimari yapısı incelenerek düz bacalı döküm şömine ile karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiştir. Rus şöminesi, Türkiye'nin doğusunda özellikle Kars'ta yoğun olarak kullanılan bir geleneksel ısıtma sistemidir. Bu geleneksel ısıtma sisteminin başlıca özelliği orijinal baca tasarımından ve yapımında kullanılan ateş tuğlası malzemesinden gelmektedir. Buna bağlı olarak, enerji performansı değerlendirmesinde bu iki parametre üzerinde yoğunlaşılmıştır. Bacanın özgün özelliği S şeklindeki ya da labirent yoluna benzetilebilecek olan gaz akış yolundan kaynaklanmaktadır. S şeklindeki bu hava akış yolu, ısıtılmış gazın, bacanın ağzına doğru hareketini yavaşlatılmış olarak gerçekleşmesini sağlar. Bu yavaşlatılmış hareket yaklaşık olarak 450°C'ye ulaşan gazın daha fazla ısı transferi yapmasını sağlar. Ayrıca, S şeklinde gaz akış yolu, ısı transferinin gerçekleştiği iç yüzey alanına da arttırarak enerji performansına etki etmektedir. Yapımda kullanılan ateş tuğlasının bu sistemdeki avantajı ise yüksek ısıl kapasite değerinden kaynaklanıyor olup, termal kütle özelliği göstermesidir. Düz bacalı döküm şöminenin karşılaştırmalı analiz için tercih edilmesi, kullanıcılar tarafından yoğun olarak kullanılmasına bağlı olarak gerçekleştirilmiştir. Ayrıca, çalışma sistemi Rus şöminesi ile çok benzer olduğu için karşılaştırmanın objektifliği sağlanmıştır. Bu çalışmada yukarıda bahsedilmiş olan tasarımın özgünlüğü enerji verimliliği ve ısıl konfor perspektifinden incelenmiştir. Bu incelemede üç farklı program kullanılmıştır. İncelenecek olan binanın ve şöminelerin 3 boyutlu modellemesi yapılmıştır. Yaratılmış olan model hesaplamalı akışkanlar dinamiği programına ve enerji performans simülasyon programına aktarılmıştır. Bu programların kendi içinde uyumlu yazılıma sahip olması, oluşturulmuş olan 3 boyutlu modelin her üç programda da kullanımında kolaylık sağlamıştır. İncelenmiş olan bina ortasında galeri bulunan, kat yüksekliği 2.7 metre olan iki katlı konut tipli bir yapıdır ve 80 m2'lik alan üzerine oturmuş olarak toplamda 160 m2 alana sahiptir. İncelenen şömine sistemleri binanın orta kısmına oturtulmuştur ve baca galeriden geçerek çatıya ulaşmaktadır. Hesaplamalı akışkanlar dinamiği programı ile meydana gelen ısı akışının, ısıl gradyanın ve ortalama ısıl duyumun değerlendirmesi yukarı anlatılmış olan bina için gerçek zamanlı analizle gerçekleştirilmiştir. Bu değerlendirme ısıtma ve soğutma süreçleri için ayrı ayrı yapılmıştır. Böylece sistemin termal kütle özelliği de incelenmiştir. Hesaplamalı akışkanlar dinamiği analizinde Low Re k-epsilon türbülans modeli kullanılmıştır. Low Re k-epsilon türbülans modeli, doğal havalandırmayı ve şömine içinde gerçekleşen ikincil akışların analizlerinde gerçeğe daha yakın sonuçlar verdiği için tercih edilmiştir Türbülans modeline ek olarak hesaplamaların duyarlılıkla gerçekleştirilmesi için Petrov-Galerkin çözüm metot kullanılmıştır. Petrov-Galerkin çözüm metodu ikinci dereceden diferansiyel denklemlere bağlı olarak geliştirilmiş bir metottur ve sonuçlarda daha hassas veriler sağlamaktadır. Hesaplamalı akışkanlar dinamiği analizlerine ek olarak, incelenilen binanın ısı ihtiyacı enerji performans simülasyon programı ile elde edilmiş, hesaplamalı akışkanlar dinamiği analizlerinde elde edilen sonuçlarla karşılaştırılmıştır. Bu kapsamda şömineden ısı transferinin gerçekleştiği her yüzey alanı ısıl akış hesaplarında dahil edilmiştir. Elde edilen ısıl akış sonuçları, enerji performans simülasyon sonuçlarından gelen bina ısıl ihtiyacı ile karşılaştırılmıştır. Böyle bu sistemin binanın ısıl ihtiyacına uygunluğu değerlendirilmiştir. Enerji performans simülasyon programı, enerji simülasyonlarını gerçekleştirirken ısıl konforun elde edilmesini temel alır ve bu kapsamda American Society of Heating, Refrigerating and Air-Conditioning Engineers (ASHRAE) tarafından oluşturulmuş olan ASHRAE 55 -Thermal Environmental Conditions for Human Occupancy standardından faydalanır. Bu standartta belirtilmiş olan değerlere bağlı kalarak termal konforun sağlanması için gerekli olan güç ve enerji tüketimini hesaplar. Isıl ihtiyaç hesaplamasında en önemli girdiler bina elemanlarının termal özellikleridir. Bu kapsamda, Türk Standartları Enstitüsü tarafından geliştirilen TS 825 - Binalarda Isı Yalıtım Kurallarından faydalanılmıştır. Bu standart, Türkiye'de gözlemlenen farklı iklimsel özelliklere bağlı olarak dört adet farklı bölge yaratmıştır. Bu bölgeler sıcak bölgeden soğuk bölgeye doğru gruplandırılmış ve her bina elemanı için uygun ısıl geçirgenlik katsayısı belirlenmiştir. Buna bağlı olarak, hem hesaplamalı akışkanlar dinamiği analizinde hem de enerji simülasyonunda biraz daha iyileştirilmiş değerler olan dış duvar için 0.36 W/m2.K, pencere için 1.8 W/m2.K, çatı için 0.21 W/m2.K ve taban döşemesi için 0.26 W/m2.K değeri girilmiştir. Bu değerler ile dış hava sıcaklığına bağlı olarak bina yapı elemanlarından gerçekleşen ısı transferi programda bir yıl boyunca dinamik olarak hesaplanmıştır. Hesaplamalı akışkanlar dinamiği analizlerinde simülasyonlar, tüm model üzerinde ağ yapısı oluşturularak sağlanmaktadır. Ağ yapısının iyi oluşturulması, bilgisayar üzerinde yapılan analizlerin gerçek ortamdaki sonuçların elde edilmesi açısından önemlidir. Bu çalışmada tetrahedral ve pyramid eleman tipi kullanarak ağ yapısı oluşturulmuştur. Kullanılmış olan her iki eleman tipinin de serbestlik derecesi laminer akışlarda 5, türbülans akışlarda 7'dir. Çözüm sonuçlarının hassaslığının sağlanması açısından ağ yapısı iyileştirme çalışması analizin önemli aşamasından birini oluşturmaktadır. Bu kapsamda ağ yapısı iyileştirme çalışmaları sonuç farklılığında %5 elde edilene kadar tekrarlanmıştır. Her iyileştirmede eleman sayılarının ve oluşmuş olan ağ noktalarının artmasından dolayı simülasyon sürelerinde artışlar görülmüştür. Düz bacalı döküm şöminenin sonuçları incelendiği zaman ısınma süreci boyunca aşırı ısınma gözlemlendiği ve ortalama ısıl duyum değerinin 2.71 olduğu görülmüştür. Soğuma sürecinde ise sıcaklığın 6 saat içinde 16.39°C'ye düştüğü gözlemlenmiştir. Rus şöminesi sonuçlarında ise, ısı akışının düz bacalı döküm şömineye göre % 22 oranla daha fazla olduğu bulunmuştur. Buna ek olarak, Rus şöminesinin ateş tuğlasının spesifik ısıl değerinden kaynaklanan termal kütle özelliğine bağlı olarak bina içinde homojen bir ısıl dağılım oluştuğu görülmüştür. Ortalama ısıl duyum değeri, ısıtma süreci boyunca 0.5 olarak elde edilmiştir. Ayrıca, oluşan ısıl gradiyent 6 saat boyunca soğuma esnasında da korunmuş olup ve ortalama ısıl duyum değeri -0.3 olarak bulunmuştur. Sonuç olarak görülmüştür ki Rus şöminesinin S şeklindeki özgün baca tasarımının ısıl konfor üzerinde önemli bir etkisi olmakla birlikte kullanılan ateş tuğlası malzemesinin bina içinde termal kütle oluşturmuş olduğudur. Ayrıca, bu çalışmayla birlikte literatürde sadece el işçiliği yapımı ile kısıtlanan kaynaklar Rus şöminesinin bilimsel olarak incelenmesi ile genişletilmiştir ve ısıtma sistemlerindeki verimliliğin mimari disiplin, malzeme bilimi disiplini ve mühendislik disiplinlerinin ortak çalışması nasıl geliştirildiği ve ortaya çıkartıldığı görülmüştür. Bu çalışmanın bir sonraki aşaması olarak Rus şöminesinin, günümüzün çok katlı ve içinde konut dairesi bulunduran binalara entegrasyonu incelenebilecek seviyeye getirilmiştir.