İstanbul ve kavramsal dönüşümler: Mikro-ütopik bir okuma

Kentler, canlı organizmalar gibi sürekli bir dönüşüm ve değişim içindedir. Tarihsel süreçte salgınlar, afetler, göçler ve benzeri çoklu krizlerin yarattığı kırılmalar, kentlerin fiziksel, sosyal ve ekonomik yapılarını köklü bir şekilde değiştirmiş; bu kırılmalar, kentlerin yalnızca mekânsal değil, aynı zamanda kavramsal olarak da dönüşmesine yol açmıştır. COVID-19 pandemisi, yakın dönemdeki kent kırılımlarına yeni bir boyut ekleyerek,, kentlerin nasıl adapte olduğunu, uyum sağladığını ve yeni mekânsal pratikler geliştirdiğini göstermiştir. Özellikle İstanbul gibi metropollerde, pandemi süreci ekonomi, sağlık, eğitim ve sosyal yaşam gibi alanlarda derin etkiler yaratmış ve bu süreçte yeni kavramlar ve pratikler ortaya çıkmıştır. Kentler, kriz dönemlerinde geleceğe dair tahayyüller üretirler. Ütopyalar, bu tahayyüllerin en somut ifadeleridir. Ancak, ütopyalar sadece uzak bir geleceğe ait değil, aynı zamanda bugünün pratiklerinde kök salmış gerçekliklerdir. Tezde odaklanılan ve pandemi sürecinde İstanbul'da ortaya çıkan dijital ve geçici kamusal alanlar, kapsül mekânlar gibi mikro-ütopyalar, bu gerçekliğin somut örnekleridir. Pandemi, kent mekânında dönüşüm yaratan tek kırılma değildir; aksine, kentler tarih boyunca sanayileşme, göç, ekonomik krizler ve doğal afetler gibi çeşitli kırılmalar yaşamış ve her defasında yeni mekânsal pratikler geliştirmiştir. Bu tez, pandemiyi bu kırılmaların bir halkası olarak ele almakta ve onun yalnızca kısa vadeli etkilerine değil, uzun vadede kent mekânında nasıl bir süreklilik ve kopuş yarattığına odaklanmaktadır. Sanayi devrimi sonrası kentleşme, neoliberal dönüşümler ve kriz sonrası mekânsal yeniden yapılanmalar gibi süreçlerle pandemi sonrası ortaya çıkan yeni normaller arasında kavramsal bir bağ kurulmaktadır. Böylece, pandemi sonrası kent pratikleri yalnızca geçici bir durum değil, gelecekte kent mekânının şekillenmesinde belirleyici bir unsur olarak değerlendirilmektedir. Bu tezde, kenti dinamik bir yapı olarak ele alarak, İstanbul'un özellikle pandemi sürecinde ve sonrasında geliştirdiği mikro-ütopik oluşumları (yeni normaller, dijital kamusal alanlar, geçici mekânsal müdahaleler) fenomenolojik bir bakış açısıyla incelenmektedir. Araştırma kapsamında, İstanbul'da belirlenen dört farklı mikro-ütopya ekseni üzerinden kent mekânındaki dönüşüm analiz edilmiştir. neksel kent kavramlarının pandemi sürecindeki değişimleri açıklamadaki yetersizliğini merkeze alan bu çalışma, 'mikro-ütopya' (Bourriaud, 1998), 'kır-kent' (Wirth, 1938; Woods, 2011), 'autopoiesis' (Maturana & Varela, 1980), 'kapsül mekân' (Sloterdijk, 2005) ve 'sanal beden' (Hayles, 1999) gibi yeni kavramlarla kentteki akışı analiz etmektedir. Sonuç olarak, bu çalışma, kentlerin kriz dönemlerinde nasıl dönüştüğünü anlamak için ütopyacı yaklaşımlar yerine, gündelik hayatın içindeki mikro-ütopyalara odaklanan alternatif bir perspektif önermektedir. Çalışma, pandeminin ötesinde, gelecekteki kent yaşamına dair yeni tahayyüller üretmenin ve bu tahayyüllerin nasıl karşılık bulduğunu analiz etmenin yollarını tartışmaktadır.