Kırım'ın Osmanlı'dan kopuşu: Siyasi-diplomatik süreç (1768-1792)

18. yüzyılda Avrupa'da siyaset sahasında önemli değişimler meydana gelmiştir. Çok taraflı savaşlar kıtadaki dengeyi büyük oranda değiştirerek güçler dengesinin Doğu Avrupa'ya kaymasına neden olmuştur. Bu bağlamda doğuda güçlenen Rusya nüfuz alanlarını güneye doğru genişletmeye başlayınca Osmanlı Devleti ile karşılaşması kaçınılmaz hale gelmiştir. Yüzyılın son çeyreğinde meydana gelen karşılaşmada en önemli konu ise Kırım olmuştur. Kırım'ın 1774 yılında imzalanan Küçük Kaynarca Antlaşması'yla bağımsız olması ve sonraki aşamada 1792'deki Yaş Antlaşması'na kadar adım adım Rus ilhakı bazı Osmanlı kesimlerini hayli etkilemiştir. Bu süreçteki deneyimlerle devletin gücünü yitirdiğine kanî olan Osmanlılar reform hareketlerine yönelmiştir. Bu bağlamda söz konusu hareketlerin siyasi açıdan en dikkat çekeni geleneksel diplomasiden modern diplomasiye geçiş olmuştur. Tez çalışmasında Osmanlı Devleti'nin modern diplomasi sistemini benimsemesinde Rusya'yla yaşanan Kırım krizinin katkısının ne ölçüde olduğu tartışılmaktadır. Bunun için Osmanlı ve Rusya arasında 1768-1792 yılları arasında yapılan müzakerelerde Kırım meselesi siyaset ve diplomasi bağlamında ele alınmaktadır. Bu noktada çalışmanın tezi, söz konusu müzakerelerden elde edilen tecrübenin Osmanlı diplomasini olgunlaştırarak bir sonraki seviye olan modern diplomasiye geçişini desteklemesidir. Tarihsel analiz yöntemiyle ele alınan tez konusunda Türk ve Rus kaynakları karşılaştırmalı olarak incelenmektedir. Dört bölümden oluşan çalışmanın birinci bölümünde 15. yüzyıldan 1768 yılına değin Osmanlı- Rus ilişkileri özellikle antlaşmalar odağında ele alınırken 18. yüzyılda Avrupa'da meydana gelen siyasi ve diplomatik gelişmelerde sürece eklenmiştir. İkinci bölümde Kırım'ın bir kriz hâline geldiği Küçük Kaynarca Antlaşması aşamasında (1768-1774) Osmanlı-Rus müzakerelerine odaklanılmıştır. Üçüncü bölümde ise 1774'te bağımsız olan Kırım'ın müstakil bir hanlıktan Rus ilhakına kadar olan süreçteki müzakereler incelenmiştir. Son bölümde ise 1792'de Yaş Antlaşması'yla Kırım'ın Rusya'ya ilhakının tam olarak tanınması sürecindeki müzakereler konu edilmiştir. Sonuç olarak Osmanlı Devleti'nin modern diplomasiye geçişinde Kırım krizinin etkili olduğu görülmüştür.