A machine learning approach for the detection of trade‑based manipulations in Borsa İstanbul

Finansal sistemin en temel unsurlarından olan sermaye piyasaları, tasarruf sahiplerinin ellerindeki fazla fonların orta ve uzun vadede fon ihtiyacı olan yatırımcılara aktarılması noktasında çok önemli bir görev yapmaktadır. Sermaye piyasalarının güven içinde ve etkin çalışabilmesinin ve kaynakların fon arz edenlerden fon talep edenlere sağlıklı bir şekilde aktarılabilmesinin en önemli temellerinden birini yatırımcıların piyasaya güveninin tesis edilmiş olması oluşturmaktadır. Sermaye piyasasının güvenilir, şeffaf, etkin, istikrarlı, adil ve rekabetçi bir ortamda işleyişinin ve gelişmesinin sağlanması, yatırımcıların hak ve menfaatlerinin korunması için sermaye piyasası devamlı düzenlenmekte ve denetlenmektedir. Bu düzenleme ve denetleme faaliyetlerinin temel amacı, piyasalarda şeffaflığı sağlamak ve yatırımcıları korumak olup, piyasalarda zaman zaman gözlemlenen kötü niyetli eylemleri önlemeye yöneliktir. Sermaye piyasasının güven ve şeffaflık normları kapsamında düzenli bir şekilde faaliyet göstermesine engel olan faaliyetlerden biri olan manipülasyon, hem menkul kıymet piyasalarına fon sunan bireysel yatırımcılar, hem de hisse senedi ihraç ederek fon talep eden şirketler açısından dikkate alınması gereken önemli bir konudur. Bu çalışma, Borsa İstanbul'da (BİST) gerçekleştirilen işlem bazlı manipülasyonları incelemektedir. BIST'da 2010 - 2015 yılları arasında manipülasyona uğramış hisse senetlerine ilişkin veriler kullanılmış olup, manipüle edilen hisse senetlerinin günlük verilerinden işlem-bazlı manipülasyonu tespit etmek için denetimli makine öğrenmesi sınıflandırma teknikleri ile yapay sinir ağlarından oluşan bir model önerilmişitr. Çalışmanın sonucunda, önerilen modelin doğruluk, duyarlılık ve F1 skor ölçüm yöntemlerine dayalı olarak hisse senetleri piyasasında işleme dayalı manipülasyonları tespit etmede başarılı olduğu gösterilmiştir. Yapılan deneyler sonucunda manipülasyon tespitinde 0,86 F1 skoruna, 0,87 duyarlılığa ve 0,89 doğruluğa ulaşılmıştır. Bu çalışma ile, yatırımcıların sermaye piyasalarında güvenli yatırım yapmalarının önündeki en büyük engel olan borsadaki manipülasyon en aza indirilerek, sermaye piyasasının oluşum ve gelişiminin temeli olan şeffaflık ve güven ilkeleri oluşturulacaktır. Ayrıca, piyasa manipülasyon tespitinin yüksek performansı nedeniyle çalışmamız özellikle borsadaki manipülasyonu tespit etmede düzenleyicilere fayda sağlayacaktır.