Muğla kenti çevre eğitimi açısından sürdürülebilirliğin neresinde?: Menteşe örneği

Hızlı kentleşme ve aşırı nüfus artışının yol açtığı çevre bozulması kent yaşamının sürdürülebilirliğini ciddi ölçüde tehdit etmektedir. Kentleşmenin çevre üzerinde yarattığı bu tahribat sürdürülemez bir durum olarak karşımıza çıkmaktadır. Ekosistemde bir bütün olan kent ve kır yaşamının sürdürülebilir hale gelmesi, ilgili bütün tarafların sürdürülebilir pratiklerin yaygınlaşması yönünde bilinçlendirilmeleriyle mümkün olabilir. Kent yaşamını sürdürülebilir hale getirmeye yönelik dünyanın çeşitli yerlerinde sürdürülebilir kent politikaları geliştirilmekte ve hayata geçirilmektedir. Bu politikaların arkasında kent yaşamını, sürdürülebilir pratiklerin doğaya uygunluk, yeterlik, verimlilik, katılım ilkelerine uygun şekilde tasarlama fikri yatmaktadır. Kent yaşamında gıda, giyim, ısınma, barınma, ısınma, barınma, enerji ve elektrik, temizlik, kozmetik, sağlık, eğlence, dinlenme, eğitim, kültür, spor, ulaşım, tarım, çiftçilik gibi gündelik tüketim ihtiyaçlarıyla ortaya çıkan sürdürülebilir pratikler, sürdürülebilir kent dönüşümünün gerçekleşmesinde etkin rol almaktadır. Gündelik yaşam sürecinde toplumun şimdiki ihtiyaçları karşılanırken, kendisinden sonraki nesillerin de ihtiyaçlarını tehlikeye atmadan sürdürebilecekleri bir dünya bırakmak, canlılığın kesintiye uğramadan devamını sağlamak, azalan kaynakların yerine koymak, yenilenebilir kaynaklar kullanmak, yeni kaynakların üretilmesini sağlamak büyük önem arz etmektedir. Bir başka ifade ile tüketim ihtiyaçlarının ve kente yapılacak yatırımların mutlaka çevre ile uyumlu olması, çevrenin korunması, sürdürülebilir pratiklerin uygulanması gerekmektedir. Kenti, canlıların kendi aralarında ve cansız çevreleriyle ilişkilerini bir düzen içinde yürüttükleri fiziksel, kimyasal ve biyolojik bir sistem olan ekosisteme benzettiğimizde ve ekosistem gibi kentin de bir dengesi olduğunu göz önünde bulundurduğumuzda, bu hassas dengenin bozulmadan korunabilmesi gerektiğinin bilincinde olmalıyız. Kentin dengesini korumak, dengeyi bozmada başrol oynayan insanların alacağı önlemlerle ortadan kalkabilir. Bu noktada altını çizmek gerekir ki, çevreyi korumak herkesin işidir, sürdürülebilir kentleşmede çevre bilincine sahip tüketicilerin olması önemlidir. Bu bilinç ise tüketicilere çevre eğitimi ile kazandırılabilir. Kısacası sözü edilen sürdürülebilir pratiklerin yaygınlaşması büyük ölçüde toplum tarafından benimsenmesi ve toplumsal katılımın sağlanmasına bağlıdır. Bu noktada sürdürülebilir pratiklerin yaygınlaşabilmesi için kent sakinlerine, yerel yönetim yetkililerine, uzmanlara, Sivil Toplum Kuruluşlarına (STK) ekonomik, sosyal, çevresel boyutlarda önemli görevler düşmektedir. Buradan hareketle Menteşe'nin çevre eğitimi açısından sürdürülebilirliğin neresinde olduğunun araştırıldığı bu araştırma, durum çalışması niteliğinde tasarlanmıştır. Bu sebeple Menteşe'de kent yaşamının "enerji tedariği", "gıda tedariği", "ulaşım", "geri dönüşüm" ve "toplumsal katılım" durumu incelenmiştir. Literatürden elde edilen veriler ışığında, belirtilen beş boyutta "sürdürülebilir kent modeli" geliştirilmiştir. Modelin geliştirilmesinde parametreler ve bu parametrelere bağlı sürdürülebilir pratikler tayin edilmiş, beş boyutta da "teşvik ve eğitim" ortak parametre olarak belirlenmiştir. Araştırmanın evrenini Muğla kenti merkez Menteşe ilçesi oluştururken, araştırmanın örneklemini ise Muğla merkez Menteşe ilçesinde kurumsal açıdan kent yaşamında ele alınan konularla doğrudan ilgili yerel yönetimler, mahalli idari birimler; toplumsal alan açısından STK'lar (Sivil Toplum Kuruluşları), dernekler, kurum-kuruluşlar, oda, birlik temsilcileri ve sürdürülebilir pratiklere ilişkin toplumsal algı ve kabulü yansıtacak çeşitli toplumsal katmanlardaki bireyler oluşturmaktadır. Veriler, "literatür taraması", "derinlemesine görüşme", "anket", "yerinde gözlem" ve "doküman analizi" türünde araştırmacının geliştirdiği nitel ve nicel veri toplama araçları ile toplanmıştır. Nitel veriler, geliştirilen "sürdürülebilir kent modeli"nde belirlenen parametreler ve sürdürülebilir pratikler üzerinden içerik analizi ile çözümlenmiş, nicel verilerin analizinde istatistik paket programı kullanılmıştır. Araştırmadan elde edilen veriler ışığında Menteşe kentinde çevre eğitimi açısından sürdürülebilirliğe yönelik pratiklere yer verildiği görülmüştür. Sonuçlar, geliştirilen "sürdürülebilir kent modeli" kapsamında değerlendirildiğinde, Menteşe'de "enerji tedariği" boyutunda merkezi yönetim, yerel yönetim ve STK'lar açısından yenilenebilir enerji kaynaklarının kullanımına dönük çevre eğitim faaliyetlerinin yer aldığı görülmüş, hane halkının (yerel kamuoyunun) çoğunluğunun enerji tasarrufu konusunda çevreye karşı duyarlı olduğu tespit edilmiştir. Menteşe'de rüzgar, güneş, biyogaz, biyokütle gibi yenilenebilir enerji kaynaklarının olduğu, jeotemal enerjiye dönük projelerinin de gündemde yer aldığı tespit edilmiştir. "Gıda tedariği" boyutunda yine merkezi yönetim, yerel yönetim ve STK'lar açısından yerel çeşitlilik, doğal üretim ve yetiştiricilik parametrelerine bağlı olarak çevre eğitimine yönelik teşvik ve eğitim uygulamalarının yer aldığı görülmüştür. Bu noktada gerek üretici gerekse tüketiciler açısından medya, broşür, resim, afiş ile STK ve yerel yönetimler kanalıyla çevre eğitimine yer verildiği sonucu ortaya çıkmıştır. Menteşe'de organik tarımın yapılması, yerel tohumun kullanılması yönünde çiftçinin teşvik edilmesi, tarımsal ve hayvansal üretimin yönlendirilmesi, "Muğla çam balı" gibi yerel ürünlerin coğrafi işaretini alması, bu noktada izleme ve denetim mekanizmalarına yer verilmesi, yerel gıdalar ve yerel pazarların olması, yerel kamuoyu genelinin sebze ve meyveleri mevsiminde tüketmeye özen göstermesi sürdürülebilir kentleşmede gıdaya yönelik pratiklerdendir. Öte yandan "ulaşım" boyutunda ise yerel kamuoyunun çoğunluğunun Menteşe'de kolaylıkla yaya ulaşımını sağlayabildiklerini ifade etmesine rağmen, ulaşım açısından otomobili tercih ettiği sonucu ortaya çıkmıştır. STK ve yerel yönetimlerin Menteşe'nin daha sürdürülebilir bir kent olabilmesi açısından yayalaştırmaya ve bisikletli ulaşıma yönelik faaliyetlerinde çevre eğitimine yer verdiği görülmüştür. Kentte peyzajlandırma yapılarak yayalaştırma ve bisikletli ulaşım açısından teşvik sağlanması, bisiklet park üniteleri, bisiklet evi, bisiklet rota tabelalarının olması, yük aktarma merkezinin olması sürdürülebilir kentleşmeye dönük ulaşım pratiklerindendir. Menteşe'nin daha sürdürülebilir bir kent olabilmesi yönünden "geri dönüşüm" boyutuna yönelik atıkların toplanması ve ayrıştırılması, erişimi, yönetimi ve denetimi parametrelerine ait pratiklerin hayata geçirildiği tespit edilmiş, bu noktada Menteşe'de yaşayan yerel kamuoyu geneline, yerel yönetimler ve ilgili STK'lar tarafından çevre eğitimi verildiği tespit edilmiştir. Atıklar için geri dönüşüm sepetleri, atıkların düzenli depolama sahasında bertaraf edilmesi, eşya tamirat atölyelerinin olması, "el ele butik"te ihtiyaç sahiplerine ikinci el eşyaların ulaştırılması, yeşil alanların arıtılmış su ile sulanması gibi su yönetiminin sağlanması, Menteşe'de yerel kamuoyunun genelinin yenisini almak yerine eskiyen ya da bozulan eşyalarını tamir etmeyi tercih etmesi Menteşe'deki sürdürülebilir pratiklerdendir. Son olarak "toplumsal katılım" açısından ise Menteşe'de birçok sayıda STK olduğu ve çevre grubu olmayan STK'lara çevre grubu oluşturmaları yönünde faaliyetler yapıldığı bulgusuna ulaşılmıştır. Yerel kamuoyunun STK'lara katılım sağlamadığı, ve yerel kamuoyu genelinin kent yaşamı ile ilgili konularda görüşlerinin alınmadığı sonucuna ulaşılmıştır. Fakat öte yandan Menteşe'de çevre eğitimine yönelik festivallere, şenliklere, etkinliklere yer verilmesi, kamu alanlarının, yeşil alanların, parkların olması da toplumsal katılımın sağlanabilmesi açısından sürdürülebilir kentleşmeye dönük faaliyetlerdendir. Ulaşılan bulgular ışığında, Menteşe'nin sürdürülebilir kent olabilmesi açısından"enerji tedariği", "gıda tedariği", "ulaşım", "geri dönüşüm" ve "toplumsal katılım" boyutlarında yerel yönetim, merkezi yönetim, STK'lar açısından çevre eğitimi faaliyetlerine yer verildiği görülmüştür. Menteşe'de yenilenebilir enerji kaynaklarına yönelik projelerin yer alması, gıda boyutunda kooperatifleşmeye gidilmesi, ulaşım boyutunda yayalaştırma ve bisikletli ulaşıma yönelik pratiklerin yer alması, geri dönüşüm boyutunda atık yönetimi ve bertarafının sağlanması, toplumsal katılım boyutunda hane halkının bir araya gelebileceği kültür evinin olması, sivil gücün sağlanması, tarihi binaların korunması yönüyle sürdürülebilir pratiklerin belirli ölçülerde hayata geçtiği söylenebilir; ancak Menteşe'de henüz kendi enerjisini üreten binaların yaygın olmaması, bisikletli ve yaya ulaşımın ve toplu taşımanın otomobile göre daha az tercih edilmesi, toplumsal katılım açısından örgütlükten çekinmenin ve yerel kamuoyu genelinin kent yaşamı ile ilgili konularda görüşünün alınmaması sürdürülebilir kent yaşamının gereklerinin karşılanmadığını göstermektedir. Menteşe'deki çevre eğitim faaliyetlerinin artırılmasının, Menteşe'nin sürdürülebilir kentleşme sürecini hızlandıracağı düşünülmektedir. Bu araştırma Menteşe kenti için uygulanmış olup, birden fazla kentte gerçekleştirilerek karşılaştırmalı bir araştırma yapılabilir. Geliştirilen "sürdürülebilir kent modeli" farklı boyutlarla zenginleştirilebilir.