Nâbî divânı'nda 50-100. gazellerin beyân ilmi açısından incelenmesi (Teşbih-istiâre-kinâye-mecâz-ı mürsel)

Belâgat, bir duygu veya düşüncenin yerine ve zamanına göre açık ve anlaşılır şekilde ifade edilmesidir. Kur'an-ı Kerim'in daha iyi anlaşılabilmesi amacıyla sarf edilen çabalar sonucunda sistemleşen bir ilim dalıdır. Belâgat, sonraki yüzyıllarda meânî, beyân ve bedî ilimlerini içine alan bir disiplin hâline gelmiştir. Bu çalışmada, duygu ve düşüncelerin farklı biçimlerde ifade edilmesini konu alan beyân ilmi üzerinde durulmuştur. Beyân ilmi ise, kendi içerisinde teşbih, istiâre, kinâye ve mecâz-ı mürsel olmak üzere dört temel unsur çerçevesinde ayrıntılı bir biçimde incelenmiştir. Bu çalışmada, 17. yüzyıl hikemî şiirinin önemli temsilcilerinden Nâbî'nin divânında yer alan 50 ile 100. gazeller arasındaki 51 gazel, beyân ilmi çerçevesinde incelenmiştir. Bu çalışmanın temel amacı, Nâbî'nin söz konusu gazellerinde beyân ilmi kapsamında yer alan teşbih, istiâre, kinâye ve mecâz-ı mürsel gibi sanatları nasıl kullandığını; bu sanatları işlerken hangi hususlara öncelik verdiğini; en çok hangi sanata yer verdiğini ve bu sanatları hangi temalar etrafında işlediğini ortaya koymaktır. Nâbî'nin divânında toplam 888 gazel bulunmasına rağmen, bu çalışmada derinlemesine bir analiz yapılabilmesi amacıyla yalnızca 51 gazel incelenmiştir. Edebî sanatların oldukça geniş bir alanı kapsaması nedeniyle, inceleme beyân ilmi çerçevesiyle sınırlandırılmış; yalnızca bu ilme dâhil olan sanatlar esas alınarak kapsam daraltılmıştır. Bu tercih, çalışmanın bütünlük ve derinlik açısından daha nitelikli olmasına olanak sağlamıştır. Çalışmanın temelini oluşturan analizlere geçilmeden önce belâgat ve özellikle beyân ilmi hakkında kuramsal bir çerçeve sunulmuştur. Ardından, Nâbî'nin divânında yer alan 51 gazel taranmış ve teşbih, istiâre, kinâye, mecâz-ı mürsel sanatlarını barındıran beyitler tespit edilerek tasnif edilmiş ve her bir edebî sanat türü ayrı bir bölüm başlığı altında detaylı olarak ele alınmıştır. Çalışmanın birinci bölümünde teşbih, ikinci bölümünde istiâre, üçüncü bölümünde kinâye ve dördüncü bölümünde ise mecâz-ı mürsel sanatı yer almaktadır. Çalışmanın her bir bölümünde ele alınan edebî sanatlar hakkında bilgi verilmiş ve bu sanatlar alt başlıklara ayrılarak ayrıntılı bir şekilde incelenmiştir. Daha sonra bu başlıklar altına örnek beyitler verilerek diliçi çevirisi yapılmış; her bir beyit, içerdiği edebî sanatlar bağlamında yorumlanmıştır. Her edebî sanata ayrılan bölümün sonunda o sanata dair örnek beyitler hakkında genel bir değerlendirme yapılmıştır. Çalışmada incelenen beyitler içerisinde en çok mücmel-i müekked (beliğ), kinâye, temsilî teşbih ve kapalı istiâre sanatları tespit edilmiştir. Edebî sanatlar içerisinde, teşbih kapsamında değerlendirilen sanatların diğer sanatlara oranla daha fazla kullanıldığı gözlemlenmiştir. Şair, beyitlerinde didaktik bir yaklaşım sergileyerek hikmetli anlatımlara geniş biçimde yer vermiş; aynı zamanda 17. yüzyıl Osmanlı toplumunda gözlemlenen sosyal problemleri zarif bir üslupla eleştirerek, bu olumsuzluklardan kurtuluş yollarına dair yönlendirici tavsiyelerde bulunmuştur. Anahtar Kelimeler: Nâbî divânı, beyân, teşbih, istiâre, kinâye, mecâz-ı mürsel.