Türkiye'de doğurganlık ve erkek çocuk tercihinin hane içi kaynak dağılımına etkisi

Bu çalışma, erkek çocuk tercihi, doğurganlık ve hane içi kaynak dağılımı arasındaki karşılıklı nedensellik ilişkilerini incelemektedir. Çalışmada, Türkiye İstatistik Kurumu B Grubu Mikro Veri Seti olan Hanehalkı Bütçe İstatistikleri yatay kesit verileri kullanılmıştır. Çalışmanın ilk amacı Türkiye'de ilgili literatür tarafından varlığı kanıtlanmış olan erkek çocuk tercihinin daha güncel ve farklı bir veri seti (2013-2019) kullanarak varlığının devam edip etmediğini test etmektir. Bunun yanı sıra, çalışmada, tarımsal arazi sahipliğinin (tarla, bağ, sera) erkek çocuk tercihini ve doğurganlık kararını nasıl etkilediği de incelenmektedir. Erkek çocuk tercihinin doğurganlık üzerindeki etkisi çocukların cinsiyet kompozisyonlarına bağlı olarak öncelikle Doğrusal Olasılık Modeli ve Probit Modeli kullanılarak Doğum Sırası İlerlemesi yöntemiyle analiz edilmekte olup, sonrasında ise örneklem seçim yanlılığını önleyebilmek adına Heckman Düzeltme Modeli kullanılarak analiz edilmektedir. Çalışmanın ikinci amacı ise, hanehalklarının ilk çocuklarının kız olmasının doğurganlıkta yol açtığı dışsal değişikliğin çocuklara yapılan eğitim harcamalarının toplam harcamalar içindeki payını ne yönde ve ne oranda etkilediğini incelemektir. Bu sebeple çalışmada, çocuklara yapılan beşerî sermaye yatırımlarının çocukların niceliğinde meydana gelen dışsal değişiklikten nasıl etkilendiği ve bunun sonucu olarak ebeveynlerin hane içi kaynak dağılımını yeniden nasıl düzenlediği soruları araştırılmaktadır. Bu analizdeki model, ilgili veri setinin 2015-2019 yılları için Araç Değişken yöntemi kullanılarak tahmin edilmektedir. Analizlerden elde edilen bulgulara göre, ilk çocuğun kız olması ailelerin 2. çocuğa sahip olma olasılıklarını %5 arttırmaktadır. İlk iki çocuğun kız olduğu ailelerde ise 3. çocuğa sahip olma olasılığı %25 artmaktadır. Elde edilen bulgulara göre, herhangi bir erkek çocuğa sahip olmamış olan hanehalklarının kız çocuk sayısı arttıkça erkek çocuk eğilimi daha da şiddetlendiği tespit edilmiştir. Sonuçlarımız bu yönden, literatürdeki önceki çalışmalara paralel olarak Türkiye'deki ailelerin erkek çocuk yanlı doğurganlık davranışları gösterdikleri bulgularını doğrulamaktadır. Bu bulgulara ek olarak, ilk iki çocuğun cinsiyetinin aynı olması ailelerin 3. çocuğa sahip olma olasılıklarını %20 arttırmaktadır. Bu sonuç bize Türkiye'deki hanehalklarının sadece erkek çocuk yanlı bir eğilime sahip olmadıklarını aynı zamanda cinsiyet karması isteklerinin de olduğunu göstermektedir. Çalışmada aynı zamanda, erkek çocuk tercihinin doğurganlık üzerindeki etkisinin tarımsal arazi sahibi olan ve olmayan hanehalklarında nasıl farklılaştığına da bakılmış olup, etkilerin tarımsal arazi sahipliğinde ciddi anlamda daha yüksek olduğu da görülmüştür. Bu durumun altında yatan sebep ise, ebeveynlerin hane içinde kaynak dağılımı yapacakları zaman topraklarının kendi soylarında kalmasını sağlamak için erkek çocuklarına miras bırakmayı istemeleridir. Bu durumda Türkiye'deki ailelerin miras tercihlerinde erkek çocuk yanlı bir tutum sergiledikleri görülmektedir. Çalışmada, çocuğu olmayan hanelerin örnekleme dahil edilmemesinin herhangi bir örneklem seçim yanlılığına sebep olup olmadığı da Heckman Düzeltme Modeli ile incelenmiş ve örneklem seçim yanlılığının olduğu görülmüştür. Heckman OLS tahmin sonuçlarına göre standart OLS sonuçları aşağı yönlü bir sapmaya maruz kalmaktadır. Buna göre ilk çocuğun kız olması doğurganlığı %6 arttırmaktadır. İkinci ampirik analizden elde edilen sonuçlara bakıldığında ise, ilk çocuğun kız olması ilk ampirik analizde olduğu gibi bu analizde de doğurganlığı %6 arttırmaktadır. Doğurganlıktaki erkek çocuk eğiliminden kaynaklı bu dışsal artışın ise çocukların hanehalkı toplam harcamalarından aldığı eğitim harcamaları payını %8 arttırdığı görülmektedir. Çocukların niceliğindeki dışsal artışın alkol ve sigara harcamalarının payını %5 ve babanın giyim harcamalarının payını ise %15 azalttığı fakat annenin giyim harcamalarının payını %21 arttırdığı görülmektedir. Annelerin giyim harcamalarındaki artışın altında yatan muhtemel bir sebep, doğum sonrası dönemde alınan kiloların birçok kadında yeni kıyafet ihtiyacını doğurmasıdır. Bununla birlikte, kadın giyiminin esnekliği erkek giyimine göre çok daha katı olduğu da söylenebilmektedir. Bu sonuçlar ışığında çocukların niceliğindeki bir artışın çocuklara yapılan eğitim yatırımlarından ödün vermemek adına babanın giyim harcamalarından ve hanehalkındaki alkol ve sigara harcamalarından sübvanse edildiği ancak annenin giyim harcamaları tarafından kısıtlandığı görülmektedir.