Tuz stresi ve alkali koşullarda farklı anaçlar üzerine aşılamanın patlıcanda verim, kalite ve biyokimyasal içeriğe etkisi

Bu çalışma, patlıcanda aşılamanın tuz ve alkali stresi koşullarındaki etkilerini belirlemek amacıyla 15 Nisan–1 Aralık 2025 tarihleri arasında serada topraksız tarım koşullarında yürütülmüştür. Denemede sekiz farklı patlıcan anacı (AG38R F₁, AGR 703 F₁, Boğaç F₁, Kingkong F₁, Hercules, Hikyaku F₁, Yula F₁, Hawk) ile ticari kültür çeşidi Anamur RZ F₁ kullanılmıştır. Aşısız ve kendi üzerine aşılı bitkiler kontrol grubu olarak değerlendirilmiştir. Tuz stresi denemesinde kontrol uygulaması (NaCl 0) dışında 25 ve 50 mM NaCl dozları, alkali stresi denemesinde kontrol uygulaması (pH 6,5) dışında pH 8,1 ortamı denenmiştir. Çalışmada tuz kaynağı olarak %99 saflıkta NaCl, alkali koşulları oluşturmak için %99 saflıkta NaHCO3 kullanılmıştır. Her iki stres denemesi, bölünmüş parseller deneme desenine göre 3 tekerrürlü kurulmuştur. Deneme süresince bitkilere modifiye edilmiş Hoagland besin çözeltisi uygulanmıştır. Çalışma kapsamında bitki boyu, gövde çapı, biyomas, yaprak indeksi içeriği, fizyolojik bozukluk, makro ve mikro besin elementi içerikleri, antioksidan enzim aktiviteleri (SOD, CAT, APX), MDA, H₂O₂ ve prolin düzeyleri incelenmiştir. Tuz stresi pazarlanabilir verimi önemli düzeyde azaltmış, kontrol ortamında 192,16 t/ha olan verim 25 ve 50 mM NaCl uygulamalarında sırasıyla 130,67 ve 95,69 t/ha olmuştur. Benzer durum erkenci verimde de yaşanmıştır. Meyve ağırlığı, gövde çapı, bitki boyu ve biyomas da tuz stresine bağlı olarak azalmış, kontrol ortamında 34,48 kg/bitki olan biyomas 50 mM NaCl ortamında 20,07 kg/bitki'ye gerilemiştir. Ayrıca, bazı anaçlar klorofil içeriğini ve kalite parametrelerini daha iyi korumuştur. Tuz stresine bağlı olarak bitki boyu 4,66 m'den 3,32 m'ye düşmüştür. Yaprak klorofil indeksi (SPAD) ise 53,97-55,54 arasında değişmiştir. Tuz stresi patlıcan yapraklarında antioksidan enzim aktivitelerini önemli ölçüde artırmıştır. SOD 130,35 U/g'dan 365,35 U/g'a (%180 artış), CAT 278,91 µM'den 537,73 µM'a (%92,7 artış), APX 3,62 µM/dk/mg'dan 6,68 µM/dk/mg'a (%84,6 artış), MDA 4,34 µM/g'dan 10,69 µM/g'a yükselmiştir. Makro ve mikro besin elementlerinin alımı tuz stresine bağlı olarak önemli düzeyde azalırken aşılama ile bu etki önemli ölçüde sınırlanmıştır. Na birikimi ise artmış, ancak aşılama Na alımını sınırlandırmıştır. Stres uygulamaları aynı zamanda önemli fizyolojik bozukluklara yol açmış, buda kalite kayıplarına ve verimde ciddi kayıplara neden olmuştur. Alkali stres pazarlanabilir verimde önemli azalışlara neden olmuş, kontrol ortamında 215,21 t/ha olan verim alkali koşullarda ortalama %26 azalarak 158,22 t/ha düzeyine inmiştir. Erkenci verimde %54'lük düşüş, meyve sayısında %28 azalma ve meyve ağırlığında %9,6 gerileme kaydedilmiştir. Bitki boyu %16,5 azalarak 4,03 m'ye, gövde çapı ve biyomas sırasıyla %14,2 ve %26,5 oranlarında düşüş göstermiştir. Biyomas kontrol ortamında 33,30 kg/bitki iken alkali ortamda 24,49 kg/bitki'ye gerilemiştir. Alkali stres, patlıcan yapraklarında antioksidan savunma sistemlerini aktive etmiş; SOD aktivitesi %119,1, CAT %67,4 ve APX %70'in üzerinde artmıştır. MDA içeriği %79,7 oranında artarken, prolin %127,2, H₂O₂ ise %71,2 yükselmiştir. Bu durum, alkali stresin oksidatif stres yükünü artırdığını göstermektedir. Makro besin elementleri (P, K, Ca, Mg) ve mikro besin elementleri (Fe, Cu, Zn, B, Mn) alkali stres altında anlamlı düzeyde azalmıştır. Buna karşın aşılama ile besin alımındaki azalma sınırlandırılmış, yapraklardaki Na birikimi azaltılmış, K/Na ve Ca/Na oranları daha dengeli seyretmiştir. Alkali stres, meyve kabuk rengi bozukluğu, kabarma, tohumlu meyve ve çiçek burnu çürüklüğü gibi fizyolojik bozuklukları artırmıştır. Bu bozukluk oranları %4–5 düzeylerinden %9–12'ye kadar çıkmıştır. Aşılama, bu bozuklukların şiddetini azaltmada etkili olmuş, kalite kayıplarını sınırlamıştır. Anaçlar üzerinde yürütülen çalışmada tuz ve alkali stresi büyüme parametrelerini önemli düzeyde azaltmış, tuz stresinde bitki boyu %30, gövde çapı %25, biyomas %35 azalma meydana gelirken, alkali stresinde de benzer baskılayıcı etki görülmüştür. Stres koşullarında bazı anaçlar %15–20 daha az kayıp yaşarken, duyarlı anaçlarda %40'a varan kayıplar kaydedilmiştir. Potasyum ve fosfor alımı %20–30 oranında azalmış, tolerant anaçlar bu kayıpları %10–15 düzeyinde sınırlayabilmiştir. Benzer durum mikro besin elementlerinde de gözlenmiş, tuz stresine bağlı olarak Fe içeriği %35,1, Cu %27,8, Zn %39,8 ve B %27,3 oranlarında azalmıştır. Alkali stres de benzer şekilde element içeriklerini düşürmüştür. Stres koşullarında anaç yapraklarda prolin içeriği tuz stresinde %142, alkali stresinde %105 oranında artmıştır. Benzer şekilde stres koşullarında H₂O₂ düzeyinde %157, MDA birikiminde %171 artış meydana gelmiştir. Antioksidan savunma sistemleri stresle birlikte aktive olmuş, SOD %213, CAT %85 ve APX %100 artış göstermiştir. Çalışmada tuz ve alkali stresi incelenen parametrelerin tümünde kayıplara yol açarken, aşılama ile bu kayıplar önemli düzeyde azaltılmış, özellikle S. torvum orijinli Hawk ve Hercules anaçları ile Boğaç F₁, AG38R F₁ anaçları tuz ve alkali stresine karşı önemli düzeyde koruma sağlamıştır. Domates anacı olan KingKong F₁ aşı uyuşmasında yaşanan sorunlar nedeniyle etkili olmazken, Yula F₁ anacı da en zayıf anaç olmuştur. Aşısız ve kendi üzerine aşılı bitkiler KingKong F₁ ve Yula F₁ anaçları gibi en zayıf uygulamalar olmuştur. Sonuç olarak, bu çalışmada tuz ve alkali stresinin patlıcanda bitki gelişimi, verim, fizyolojik ve biyokimyasal parametrelerde önemli kayıplara yol açtığını, ancak tolerant anaçlar üzerine aşılamanın bu olumsuz etkileri önemli ölçüde azaltarak tuz ve alkali stresine karşı toleransın artırılmasında etkili bir strateji olduğu belirlenmiştir.