Ülkelerin gelişmişlik sıralamasının belirlenmesinde yeni bir model önerisi: Çok kriterli karar verme

İnsani Gelişmişlik Endeksi (İGE), bir ülkenin gelişmişliğini belirlemede sadece ekonomik faktörleri değil aynı zamanda eğitim ve sağlık gibi insani faktörleri de göz önünde bulundurarak oluşturulan bir endekstir. İnsani Gelişme Raporu (İGR) ilk kez 1990 yılında Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP) tarafından yayınlanmış ve o tarihten bu yana her yıl düzenli olarak yayınlanmaktadır. İGR'deki veriler tüm ülkelere ilişkin kapsamlı istatistikler içermekte ve buna göre ülkeler çok yüksek, yüksek, orta ve düşük gelişmişlik düzeyine sahip ülkeler şeklinde dört sınıfa ayrılmaktadır. İGE, insani gelişmenin temel boyutlarındaki ortalama başarının özet bir ölçüsüdür. İGE hesaplamaları ülkelerin ekonomi, eğitim ve sağlık alanlarındaki verilerinin normalize edilmesi ve bu değerlerin geometrik ortalamalarının alınması şeklinde basit bir hesaplama yöntemine dayanmaktadır. UNDP tarafından yapılan İGE hesaplamalarına ilişkin en önemli eleştirilerden birisi değerlendirmede kullanılan kriterlerlere eşit önem derecesi atanmış olmasıdır. İnsani gelişmişliğin ekonomik boyutunun sağlık ve eğitim boyutu ile aynı önem derecesine sahip olduğunu varsaymak hatalı bir yaklaşımdır. Bu nedenle insani gelişmişliğin ölçümünde kriterler uygun ağırlık değerlerinin atanması daha doğru sonuçlar verecektir. İGE hesaplanmasında göze çarpan bir diğer problem de kriterler arasındaki etkileşimdir. İGE hesaplamalarında kullanılan refah düzeyi kriteri ile sağlık düzeyi kriteri arasında ilişkiyi yok saymak hesaplama hatalarına yol açacaktır. Benzer şekilde refah düzeyi ve eğitim düzeyi arasında da yüksek krelasyon olduğu ortadadır. Bu çalışmada İGE hesaplamalarında bu zamana kadar dikkate alınmamış olan kriterler arası bağımlılığı ve farklı kriter ağırlıklarını göz önünde bulunduran yeni bir hesaplama yöntemi önerilmiştir. Ele alınan problemin çözümünde problemin yapısına en uygun yöntem olan Analitik Ağ Süreci (ANP) seçilmiştir. ANP yöntemi aralarında yüksek korelasyon bulunan kriterlerin yer aldığı karmaşık Çok Kriterli Karar Verme (ÇKKV) problemlerin çözümü için Thomas L. Saaty tarafından geliştirilmiş etkili bir yöntemdir. Önerilen yöntemin geçerlilik ve güvenilirliğini test etmek amacıyla çok yüksek, yüksek, orta ve düşük gelişmişlik düzeyine sahip ülkeler arasından tesadüdifi olarak ikişer ülke seçilmiştir. Belirlenen ülkeler için önerilen yöntemle yeniden İGE değerleri hesaplanmış ve mevcut değerlerle karşılaştırılmıştır. Elde edilen sonuçlar önerilen yöntemin daha sağlıklı sonuçlar ürettiğini göstermiştir. Literatürde İGE ile ilgili yapılan çalışmlar incelendiğinde UNDP tarafından hesaplamada kullanılan kriterler için farklı ağırlık puanı ataması yapan ve kriterler arasındaki etkileşimi dikkate alan herhangi bir çalışmaya ratlanılmamıştır. Çalışmanın bu yönü ile literatüre önemli katkılar sağlayacağı ve daha sağlıklı bir insani gelişmişlik sıralaması üreteceği düşünülmektedir. Anahter Kelimeler: Gelişmişlik, Kriter, Karar Veme, Endeks