Uyaran türlerinin okuma sırasında zihinsel gezinme ve dinleme sırasında zihinsel gezinmedeki göz hareketleri ölçümleri üzerindeki etkisi

"Zihinsel gezinme", dikkatin dış dünyadaki uyaranlardan uzaklaşıp içsel düşüncelere ve bilinç akışına yönelmesine denir. Bu fenomen yalnızca kişinin pasif kaldığı durumlar sırasında değil, okuma ve dinleme gibi dikkat gerektiren görevler sırasında da ortaya çıkar. Günlük hayatta oldukça sık deneyimlendiği kanıtlanmış olmasına rağmen, özellikle içsel bir deneyim olması ve kendiliğinden ortaya çıkması nedeniyle zihinsel gezinmeyi ele alan bilimsel çalışmaların sayısında ancak son birkaç on yıldır artış gözlemlenmektedir. Ayrıca söz konusu çalışmaların büyük bir çoğunluğu okuma sırasında zihinsel gezinme fenomenine odaklanmış ve bu fenomen ile normal okuma arasındaki farklılar üzerine yoğunlaşmıştır. Farklı modaliteler sorasında zihinsel gezinmeyi konu edinen veya farklı uyaran türlerinin zihin gezinmesi sıklığı ve göz hareketleri üzerindeki etkilerini araştıran hiçbir çalışma bulunmamaktadır. Bu çalışmada, yalnızca okuma, yalnızca dinleme ve hem okuma hem dinlemeden oluşan üç görev sırasındaki göz hareketlerini ve gözbebeği genişlemesini, meta-farkındalık öncesi ve sonrasındaki üç farklı zaman aralığı içerisinde inceledik. Çalışmamızın sonuçları, zihinsel gezinme sıklığının uyaran türlerine ve bilişsel yüke göre farklılık göstermediğini ortaya koydu. Elde ettiğimiz sonuçlara göre, baskın içsel düşünceler, zihinsel gezinme sıklığı üzerinde modaliteler, bilişsel yük ve mevcut fiziksel uyaranlardan daha fazla etkiye sahiptir. Göz takip tekniği analizlerimiz, göz hareketlerinin ve gözbebeği boyutunun zihinsel gezinme ve normal dikkat durumunda farklılaşmadığını gösterdi. Ancak okurken zihinsel gezinme deneyimi sırasındaki fiksasyon sayısının dinlerken zihinsel gezinme sırasındaki fiksasyon sayısından istatistiksel olarak fazla olduğunu bulduk. Böylece sonuçlarımız, zihinsel gezinme sırasında görsel-dilsel bilginin bilişsel işlenişinin alt-düzeyde devam ettiğini göstermiştir. İnsan zihni, bilinçli bir çabanın eksikliğinde dahi görsel-dilsel uyaranlara karşı bir hassasiyet göstermekte ve görsel-dilsel uyaranların lehine bir dikkat ayrışması mekanizması oluşturmaktadır. Keywords: Göz takibi, dikkat ayrışması, dinleme sırasında zihinsel gezinme, okuma sırasında zihinsel gezinme, üstbilişsel farkındalık, zihinsel gezinme