3
Archived Theses
0
DOIs Assigned
0%
DOI Rate
Discipline
Akdağ ve çevresinin (Çivril-Sandıklı) fiziki coğrafyası
''Akdağ ve Çevresinin (Çivril-Sandıklı) Fiziki Coğrafyası'' konulu bu tez çalışması, Denizli ilinin Çivril ilçesi ve Afyon ilinin Sandıklı ilçesi sınırındaki dağlık kütlenin fiziki coğrafya özelliklerini ortaya koymak amacıyla hazırlanmıştır. Bu fiziki coğrafya özelliklerini yüzey şekilleri, iklim, hidrografya, toprak ve bitki örtüsü oluşturmaktadır. Araştırma alanı Menderes Masifi ile Likya naplarının kesiştiği bölgenin kuzeydoğusunda yer almaktadır. Bu sebeple dağlık kütle üzerinde iki farklı zamana ait iki farklı litolojik birim hakimdir. Dağın kuzeydoğusunda Menderes Masifi'ne ait kristalin kayaçlar, batısında Likya naplarına ait kireçtaşları ve ofiyolitik melanj bulunmaktadır. Bunun yanı sıra dağlık kütle çevresinde daha az engebeli alanlarda Neojen dönemine ait tortul kayaçlar hakimdir. Büyük Menderes Nehri'nin yukarı çığırında bulunan araştırma alanında hem Büyük Menderes Nehri'nin hem de onun bir kolu olan Kufi Çayı'nın taşıyıp biriktirdiği sedimanlardan dolayı alüvyonlar geniş yer tutmaktadır. Araştırma alanının yer şekli birimlerini yüksek dağlık alan, bu alanın çevresindeki daha az arızalı rölyef, etek düzlükleri ve alüvyon ova tabanı oluşturmaktadır. Hem araştırma alanının hem de Akdağ kütlesinin en yüksek noktası 2246 metre ile Kıraç Tepe'dir. Deveboynu Tepe (2259 m), Büyükgedik Tepe (2125 m) ve Gevencigediği Tepe (2211 m) Akdağ üzerindeki diğer önemli zirvelerdir (Dönmez, 2005). Bulunduğu konum itibariyle Akdeniz iklimi ile karasal iklim arasındaki geçiş bölgesinde yer alan Akdağ dağlık kütlesinin doğusunda ve batısında farklı iklim özellikleri görülür. Akdağ'ın Sandıklı Ovası'na bakan doğu ve kuzeydoğu kesiminde kış sıcaklıklarının nispeten düşük olduğu, yağışların kar yağışı olarak görüldüğü karasal iklim özellikleri hakimdir. Dağın batı ve güneybatısında ise daha ılıman özelliklere sahip Akdeniz iklimi özellikleri görülmektedir. Akdağ ve çevresinde bulunan akarsuların büyük çoğunluğu mevsimlik akarsulardır. Araştırma alanın hidrografyasını oluşturan akarsular Büyük Menderes Nehri, Kufi Çayı ve Akçay Deresi'dir. Büyük Menderes Nehri'nin yukarı çığırı araştırma alanı sınırları içine dahil olmaktadır. Büyük Menderes Nehri'nin en önemli kollarından birisi olan Kufi Çayı, kaynağını araştırma alanı sınırları dışında kalan Küçük Sincanlı Ovası'ndan alıp güneydoğudan kuzeybatı doğru ilerleyerek dağlık kütlenin etrafını dolanır. Akçay Deresi, kaynağını Kocayayla civarından alıp güneye, Işıklı Gölü'ne doğru akmaktadır. Araştırma alanında akarsular dandritik drenaj ağına sahiptir. Araştırma alanının toprak özelliklerine bakıldığında en geniş payı, kahverengi orman toprakları ile alüvyal toprakların oluşturduğu görülür. Akdağ dağlık kütlesinin hemen hemen tamamı, Ortadağ ve Burgaz Dağı kahverengi orman topraklarının yayılış alanlarıdır. Büyük Menderes Nehri'nin yatağının bulunduğu Çivril Ovası ve Kufi Çayı Vadisi akarsular tarafından taşınıp biriktirilen alüvyonların doldurduğu sahalardır. Akdağ kütlesinin Akdeniz iklimi ile karasal iklim arasında geçiş bölgesinde bulunması bitki tür ve dağılışı bakımından da ilgi çekici hale gelmesine neden olmuştur. İklimin Akdağ kütlesinin farklı yamaçlarında göstermiş olduğu değişken karakter bitki örtüsünü de doğrudan etkilemiştir. Öyle ki bitki türü ve dağılışı bakı faktörüne bağlı olarak farklılaşmaktadır. Akdağ kütlesinin orografik özellikleri ve özellikle de bakı koşullarına bağlı olarak dağ yamaçlarında iklim sınıflarının da değiştiği görülmüştür. Bu da beraberinde dağın doğusunda ve batısında aynı yükseltilerde farklı türlerin yetişmesini beraberinde getirmiştir. Araştırma alanında en geniş yer kaplayan topluluk makilerdir. Dağın yüksek rakımlarında kızılçamların yayılış alanları genişlemektedir. Kızılçam ormanlarının üst sınırlarından, 1900 metre ve üzerinden, itibaren step bitkileri ve subalpin bitkiler görülmektedir.
Akdağ'da (Elazığ–Bingöl) doğal ortam insan ilişkisi
Çalışma alanı olan Akdağ, Yukarı Fırat Bölümü'nün Güneydoğu Toroslar'ın Doğu Bölümü'nde Elazığ-Bingöl illeri arasında yer almaktadır. Çalışma sahasını oluşturan Akdağ doğu-batı yönünde uzanan yüksekliği 2620 metreye varan Elazığ-Bingöl illerinin idari sınırını oluşturan bir dağ kütlesidir. Akdağ'ın batısında Elazığ doğusunda Bingöl ili bulunmaktadır. Akdağ kütlesi üzerinde Elazığ ve Bingöl illerine ait çok sayıda köy yerleşmesi ayrıca Elazığ iline ait Arıcak ilçesi ve Beyhan beldesi Akdağ'ın yamaçlarında yer almaktadır. Akdağ ve çevresinde Prekambriyen, Üst Paleozoyik, Mesozoyik, Tersiyer ve sahanın akarsu havzalarında kuvaternere ait arazileri görmek mümkündür. Akdağ kütlesini kuzeyden doğu-batı yanünde uzanan Doğu Anadolu Fayı (DAF) ve kuzeybatı-güneydoğu yönünde uzanan Doğanlı Fayı kesmektedir. Ayrıca Akdağ'ın güneyinde doğu-batı yönünde uzanan Güneydoğu Anadolu Bindirmesi de yer almaktadır. Çalışma sahasında görülen iklim, Doğu Anadolu karasal iklimi karakterini taşımaktadır. Bitki örtüsüne baktığımızda, yükselti ve sıcaklık çalışma alanının bitki örtüsü üst sınırı belirlenmiştir. Bitki örtüsü çalışma sahasında belli yüksekliğe kadar meşe ağaçları ve ardıçlar görülürken, yükseltinin artması ve buna bağlı olarak sıcaklığın azalmasıyla geven, çobanyastığı gibi bitki örtüsü görülmektedir. Akdağ'ın zirve bölümlerinde ise kayalıklar uzanmaktadır. Akdağ ve çevresinde kahverengi topraklar, kireçli kahverengi topraklar, kireçli kahverengi orman topraklar , kahverengi orman toprakları, alüvyal ve koluvyal toprak tipleri görülmektedir. Akdağ kütlesi Fırat ve Dicle nehirlerine akan akarsuların ana su bülüm çizgisini oluşturmaktadır. Sahada en önmeli akarsuları Yatansöğüt ve Mirvan çayları oluşturmaktadır. Bu iki çay güneye doğru akarak Dicle Nehri'ne ulaşmaktadırlar. Akdağ'da yerleşmeler, genellikle yamaç, sırt ve akarsu vadilerinde yer almaktadır. Akdağ'da yerleşmelerin en büyüğünü Elazığ iline bağlı Arıcak İlçesi ve Beyhan Beldesi oluşturmaktadır. Bunun yanında önemli bir diğer yerleşim yeri Bingöl iline bağlı Servi Köyü'dür. Çalışma sahaının jeolojik, jeomorfolojik, topoğrafik, iklim, hidrografya ve toprak özellikleri yerleşmelerin dağılışından bütün ekonomik faaliyetlere kadar yön vermekte bazı alanlarda ise ekonomik faaliyetleri kısıtlamaktadır. Dolayısı ile doğal ortam özellikleri beşeri faaliyetlere yansımaktadır. İnceleme sahasında doğal ortam ile insan arasında sıkı bir ilişki vardır. Çalışma sahasında ekonomik faaliyetler genellikle tarım ve hayvancılık faaliyetleridir. Bunun yanı sıra çalışma sahasında Akdağ'ın uygun koşullar sağlayan alanlarında yaylacılık faaliyetleri önemli ölçüde yapılmaktadır. Çalışma sahasında dağlık alanların fazla olması nedeni ile inceleme alanında arazi kullanımı çok fazla çeşitli değildir. Yerleşim ve tarım alanları genellikle mevsimlik ve sürekli akarsu vadilerinde görülmektedir. Anahtar Kelimeler: Akdağ, Doğal Ortam, Arıcak, Yaylacılık, Jeomorfoloji, Hidrografya
Elazığ merkez ilçesinde antropojenik jeomorfolojik değişimler, boyutları ve etkileri
İnsanlar, kendisine uygun olmayan alanları, jeomorfolojileri değiştirerek hayatını kolaylaştırmayı hedeflemiştir. Değiştirdiği jeomorfoloji ile insan kendi lehine yerleşilmesi güç olan engebeli alanlara yerleşme imkanı sağlanmış, ulaşımın güç olduğu bölgelerde ulaşım kolaylaşmıştır. Elazığ Merkez ilçesinde insan faaliyetlerine bağlı olarak meydana gelen değişimleri ve bu değişimler sonucu ortaya çıkan antropojenik jeomorfoloji koşullarını ortaya koymak oluşturmaktadır. Elazığ'da nüfusun artmasıyla birlikte yeni yerleşim alanları kurulmuştur. İnsanlar Elazığ'da sadece yeni yerleşim alanları ile değil, yollar, maden çalışmaları gibi farklı sebeplerle de jeomorfoloji üzerinde değişikliklere sebep olmaktadır. Bu çalışma ile jeomorfoloji üzerinde oluşan değişikliklerin ne ölçüde olduğu, ilerde ne gibi sorunlar yaratabileceği üzerinde durulmuştur. Çalışmada Elazığ şehri ve yakın çevresindeki antropojenik jeomorfolojik değişimlerin tespiti için arazi çalışmaları ve CBS çalışmaları yapılacaktır. Literatür taramaları yapıldıktan sonra Harita Genel Müdürlüğünden alınan haritalar sayısallaştırılarak eğim bakı, yükselti, topoğrafya, arazi kullanımı, yerleşme alanları, yollar, vejetasyon tipleri haritaları oluşturulmuştur. Elde edilen arazi kullanımı değişimi ile antropojenik jeomorfoloji koşullarının havzadaki dağılışı hakkında ön bilgi çalışması yapılmıştır. Bu aşamadan sonra çalışma alanındaki antropojenik jeomorfoloji durumu, değişimi ve etkisinin anlaşılması için ilk olarak nicel veriler üretilmiştir.