5
Archived Theses
0
DOIs Assigned
0%
DOI Rate
Discipline
Promete hareketi çerçevesinde SSCB'nin Türkistan ile ilişkileri
Türkistan coğrafyası, tarih boyunca pek çok medeniyete ev sahipliği yapmıştır. İçinde bulunduğu konum ve yeraltı zenginlikleri bakımından da jeopolitik ve jeostratejik önemi olan bir alandır. Çin, Hindistan, Türkiye ve Rusya gibi ülkelerle sınır komşusu olması da onu bu anlamda bir cazibe merkezi hâline getirmiştir. Çalışmamızda Türkistan'ın bağımsızlığı için önemli bir yayın organı olan Promete dergileri incelenmiştir. Söz konusu dergiler, Rus çatısı altında yaşamak istemeyen Türkistan halkının bağımsızlık mücadelesini konu edinen ve 1926-1938 yılları arasında varlığını korumuş olan önemli bir yayın organıdır. Anahtar Kelimeler: SSCB, Türkistan, Promete
Promete hareketi çerçevesinde SSCB'nin Türkistan ile ilişkileri
Türkistan coğrafyası, tarih boyunca pek çok medeniyete ev sahipliği yapmıştır. İçinde bulunduğu konum ve yeraltı zenginlikleri bakımından da jeopolitik ve jeostratejik önemi olan bir alandır. Çin, Hindistan, Türkiye ve Rusya gibi ülkelerle sınır komşusu olması da onu bu anlamda bir cazibe merkezi hâline getirmiştir. Çalışmamızda Türkistan'ın bağımsızlığı için önemli bir yayın organı olan Promete dergileri incelenmiştir. Söz konusu dergiler, Rus çatısı altında yaşamak istemeyen Türkistan halkının bağımsızlık mücadelesini konu edinen ve 1926-1938 yılları arasında varlığını korumuş olan önemli bir yayın organıdır. Anahtar Kelimeler: SSCB, Türkistan, Promete
Sefaretname-i Buhara: Bir tarihi ve siyasi raporun tercüme ve analizi
1843 yılında Kaçar Hanedanlığı ile Buhara Hanlıkları arasında siyasi ilişkiler nedeniyle, Kaçar Hanedanlığı döneminde Muhammet Şah'ın emriyle Buhara şehrine gönderilen Abbas Gol-i Han isimli büyükelçi tarafından yazılan Sefaretnâme-i Buhârâ yapıtı ele alınmıştır. Söz konusu sefaretnâmede, dönemin tarihi olayları göz önünde tutularak, siyasi bağlamı ile birlikte ortaya konulmuştur. Bundan dolayı, sefaretnâmede yer alan Türkistan hanlıkları ile ilgili meseleler ve özellikle Buhara Hanlığı'nda Emir Nasrullah'ın dönemi incelenmiştir. Tezin birinci bölümünde, sefaretnâme hakkında ayrıntılı bilgilere yer verilerek, Sefaretnâme-i Buhara'nın ortaya çıkış nedeni kapsamlı bir şekilde açıklanmıştır. O dönemde, Türkistan hakkında yazılmış seyahatnameler de karşılaştırılarak analiz edilmiştir. Tezimizin ikinci bölümünde, Kaçar Hanedanlığı ve Türkistan hanlıkları arasındaki ilişkiler ele alınmıştır. Özellikle Muhammed Şah dönemi ayrıntılı olarak incelenerek, Sefaretnâme-i Buhârâ yazıldığı dönemde, iki devlet arasında gerçekleşen siyasi ve dini münasebetler bütüncül bir bakış açısıyla ortaya konulmuştur. Bununla birlikte, söz konusu devletlerin mukadderatında önemli bir rol oynayan İngiltere ve Rusya'nın Türkistan bölgesine yönelik emellerine de temas edilmiştir. ''Türkistan'', ''Buhara'', ''Türkistan'a gelen seyyahlar'' ve ''Türkistan'da kölelik'' başlıkları altında o dönemin siyasi durumu aydınlatılmaya çalışılmıştır. Tezimizin üçüncü bölümündeSefaretnâme-i Buhârâ yapıtının Farsça'dan başka bir dile ilk tercümesini Türkçe'ye çevirerek, kazandırmış olduk. Ayrıca Sefaretnâme-i Buhârâ'nıniçeriğinin de olan bilgiler ile Buhara' da yaşayan toplumun kültürel, dini ve siyasi özellikleri ele alınarak, verilen bazı bilgiler tartışıldı. Yazarın Türkistan bölgesi ile ilgili coğrafi, etnik bilgiler ve içtimai yaşam tarzları da analiz edildi. Son olarak Sefaretnâme-i Buhârâ'nınortaya çıkmasının ana sebebi olan misyoner Dr. Joseph Wolff'un Buhara'da ölümden kurtuluş serüveninini başka önemli bilgiler ile birlikte kayda almış bulunduk. Genel olarak yapılan çalışma sonucunda yazılış tarihi ve yazarı belirsiz olan Sefaretnâme-i Buhârâ yapıtının tam olarak hangi tarihde ve kimin tarafından yazıldığını tesbit ederek dönemin bazı karanlık noktalarına işik tuttuk.
Promethee hareketi ve Ukrayna
1900'lü yılların başından İkinci Dünya Savaşı'na kadar Rusya'ya karşı mücadele eden hareketlerden biri de Promethee olmuştur. Hareketin kuruluş tarihi 1926 diye yazılsa da daha önceden yapılan tüm görüşmeler ile anlaşmalar bu hareketin evvelini ve temelini oluşturmuştur. Polonya, bağımsızlığını kazanmasıyla Rusya'yı parçalama ve bölerek yıkma planlarını hayata geçirmeye başlamıştır. Bu mücadelede Rusya tahakkümü altındaki milletlerle beraber yürüyecek olan Polonya, Avrupa devletlerinin desteğine güvenmiştir. Ukrayna, Azerbaycan, Gürcistan, Türkistan, İmparatorluğun yıkılmasıyla bağımsızlıklarını ilan etmiş ve Avrupa'ya seslerini duyurabilmişlerdi. Lakin kısa süren bu hürriyet yine Rusya sınırları içerisine dahil olarak sona ermiştir. Tek başına mücadele edecek gücü olmayan bu devletler güçlerini birleştirerek Polonya ile beraber hareket etmeye karar vermişlerdir. Arazi, askeri güç, nüfus bakımından en güçlülerden ve en erken bağımsızlığını kazanan devletlerden biri olan Ukrayna, hareketin mihenk taşı olmuştur. Simon Petlura'nın Pilsudski ile yaptığı anlaşmayla başlayan ortak mücadele, Azerbaycan, Gürcistan, Şimali Kafkasya, Kırım, Türkistan, İdil-Ural, Don, Kuban Kazakları ve diğerlerinin de katılmasıyla İkinci Dünya Savaşı'na kadar devam etmiştir. Promethee hareketi adını alan bu mücadelede eski devlet başkanları Mehmed Emin Resulzade, Noi Jordaniya, Simon Petlura, Ukrayna dışişleri bakanı Oleksandr Shulgin, Türk dünyasını bu hareketle tanıştıran Ayaz İshaki, Mustafa Çokay, Zeki Velidi Togan, Sadri Maksudi, Ali Merdan Topçubaşı, Seydahmet Kırımer, Said Şamil gibi isimler yer almıştır. Ülkelerini terk edip muhaceret hayatı yaşamak zorunda kalan bu isimler Paris, Varşova, Berlin gibi merkezlerde bir araya gelmişler farklı komite, merkezler, istihbarat birimleri oluşturarak, dergi, gazete, bülten, bildiri yayınlayarak, eğitim ve kültür merkezlerinde propaganda yaparak Avrupa'nın dikkatini çekmeye, Rusya'nın uyguladığı sömürgeci siyaseti dünyaya göstermeye çalışmışlardır. Anahtar kelimeler: Promethee, Ukrayna, Polonya, Muhaceret.
Evanjelist teolog Jerry Falwell: Dünyanın geleceğine ilişkin görüşleri
Protestanlığın alt gruplarından biri olan Evanjelizm, bugün Amerika'nın halk dini statüsünü kazanmış dini bir yapılanmadır. Kutsal Kitap'ın yanılmazlığına ve Tanrı'nın sözü olduğuna inanan Evanjelistlerin öğretilerinin temelinde; Hıristiyanlığın özünü oluşturan İsa Mesih figürü yer almaktadır. İsa Mesih'te bireysel kurtuluşa inanan bu kesim, yeniden doğuş tecrübesi yaşayarak dini bir dönüşüm geçirilebileceği fikrine inanmaktadır. Amaçları İncil'i yayarak, tüm dünyanın Evanjelizasyonunu sağlamaktır. Tarihin seyrinin, Tanrı'nın planı dahilinde gerçekleştiğini savunan Evanjelistler, ahir zamanda Tanrı'nın kendileri için uhrevi bir planı olduğunu; kutsal metinlere dayandırarak, günümüz şartlarını ve sosyal yapıyı yeniden şekillendirme eğilimi içerisindedir. Bu bağlamda tezin amacını, Amerika Birleşik Devletleri'nde muhafazakâr kanadın temsilcilerinden olan teolog Jerry Falwell'ın, Evanjelist öğretideki yeri ve önemini kavramak oluşturmuştur. Dini lider ve politik aktivist olarak Jerry Falwell'ın, Evanjelizmin kamu politikalarında görünürlük kazanmasını sağlaması, beraberinde onun dini söylemlerini detaylandırma ihtiyacını doğurmuştur. Zira Evanjelizm üzerine yapılan çalışmalarda adının sıkça geçmesi bu gereksinimi tasdiklemiştir. Bu amaçla Amerika'da Evanjelist tutumun canlanmasında kilit role sahip olan bu ismin, gelecek dünya tasavvuru üzerine görüşleri ve faaliyetleri tetkik edilmiştir. Bilhassa İncil müjdesinin temasını oluşturan Tanrı Krallığı olgusunun Jerry Falwell'ın gelecek tasavvuru ve yaşamındaki yansımalarına yer verilmiştir. Elde edilen bulgular kutsal metinler ışığında değerlendirilerek, Evanjelist öğretiler çerçevesinde sunulmuştur. Tezin kapsamını bir inanç sistemi olarak Evanjelizmi tüm yönleri ile ortaya koymaktan ziyade Jerry Falwell'in, Evanjelist literatürde dünyanın geleceğine ilişkin teolojik ve teo-politik katkıları oluşturmuştur.