مَروِّيات سَعيد المَقبُري الـمُعلَّة في كتابِ "العِلل الوَاردة في الأحاديث النبوية للدَّار قُطني"؛ دِراسة وتَحليل

Alimler, hadisin sıhhatini tespit etme hususunda birçok şart öne sürmüşlerdir. Bu şartlardan birisi de rivayette gizli kadih illetin bulunmamasıdır. Alimler, hadis ilminin teşekkülünün erken dönemlerinden itibaren hadislerin gizli ve açık illetlerini açıklamaya önem vermiş ve bu konulara dair bir literatür oluşmuştur. Bu sahadaki teliflerden biri de Ali b. Ömer Dârekutnî'nin (ö. 385/995) el-İlel el-vâride fi'l-ehâdîs en-Nebeviyye adlı eseridir. Eserde çok sayıda rivayet ele alınmış, tarikleri ve illetleri ortaya konmuş ve bazılarının hükümleri üzerinde değerlendirmede bulunmamıştır. Dârekutnî'nin eserinde değerlendirmelerde bulunduğu isimlerden biri de meşhur tabii imam Said b. Keysan el-Makbürî'dir (ö. 123/740). Sahabe ve tabiinden çokça hadis rivayetinde bulunan Makbürî pek çok hadis rivayetinin nakledilmesinde de önemli yere sahip bir hadis medarıdır.. Fakat Makbürî'nin rivayetlerine dair talebeleri arasında ihtilaf bulunmaktadır. İşte bu çalışma Darekutnî'nin eserinde Makbürî rivayetlerine yönelik ihtilaflı rivayetleri konu almaktadır. Bu rivayetlerin bir kısmı doğrudan Makbürî'nin üzerindeki ihtilafı açıkça zikredilerek bir kısmı ise ihtilaf, bağlamdan çıkarım yapılarak tespit edilmiştir .Darekutnî'nin çalışmasında ihtilaflı rivayet sayısı tekrarsız 51, tekrarlarla birlikte ise 57'dir. Bu çalışmanın problematiği tercihen, tevakkufen ya da başka bir şekilde olsun Dârekutnî'nin yorumlarını ve rivayetlerle ilgili mucmel değerlendirmelerini incelemektir. Yorumların ve değerlendirmelerin incelenmesinde rivayetlerin tarikleri, nakleden râvilerin durumu, münekkitlerin rivayetlere dair değerlendirmeleri tümevarımsal, analitik, eleştirel, karşılaştırmalı yöntemleri ile incelemeye tabi tutulmuştur. Çalışma neticesinde önemli sonuçlara ulaşmış bazıları şöyledir: el-İlel el-vâride fi'l-ehâdîs en-Nebeviyye adlı eserdeki Said el-Makbürî'nin râvilerinin tabakatı açıklanmış, cerh ve ta'dîl âlimlerinin, Said el-Makbürî'nin eserindeki râviler hakkındaki hükümlerinin her zaman geçerli olmayıp, göreceli olduğu ve Dârekutnî'nin tercih konusunda, rivayetlerin sıhhati ile ilgili bazen kesin ifadeler kullanırken bazen zann-ı galibe delalet eden ifadeler kullandığı ortaya konmuştur.