19. yüzyılda Osmanlı Devleti'nde haberleşme teşkilatı

Günümüzde dahi çok önemli bir yer kaplayan haberleşme kavramı, bizden önce var olmuş devletler açısından da oldukça önemli bir yeri vardı. Kişiler ve devletler arasında bilgi alışverişi veya istihbarat açısından kullanılan haberleşme ağı, yapılan yollarla beraber etkinliğini arttırmıştır. Bu yollar üzerinden yapılan haberleşme başlangıçta modern ve güvenilir olmamakla birlikte habercilik faaliyetlerinin temelini oluşturuyordu. Özellikle 3 kıtaya yayılmış olan Osmanlı Devleti gibi büyük devletlerin haberleşme ağlarının yaygın bir şekilde kullanılmıştır. Bu ağların yenileşmesini sağlayarak haberleşme teşkilatının modern bir kurum olarak dönüştürmeye gayret ettiğini bilmekteyiz. Klasik dönem Osmanlı Devleti'nde haberleşme konusunda mevcut olan ilk kurum menzilhane teşkilatıydı. Menzilhanelerin sadece haberleşme amaçlı kurulduğunu söyleyemeyiz. Bu menzilhaneler kendi içlerinde; savaş sırasında ordunun ihtiyaçları doğrultusunda kurulanlar, haberleşme amaçlı ulakların dinlenip, at değiştirmeleri için olanlar, müslümanlar için dini bir görev olan hac vazifesini yerine getirme konusunda kurulanlar ve diğer faaliyetleri kapsayan menziller şeklinde kendi içlerinde ayrılmıştır. Ancak bu faaliyetler esnasında ulakların halktan zorla atlarını almalarını, menzilcilere güçlükler çıkarmaları devleti zor duruma düşürmüştür. Yapılan düzenlemelere rağmen bu teşkilat kaldırılarak yerine Posta Nezareti kurulmuştur. Posta Nezareti'nin kurulmasıyla birlikte Osmanlı Devleti, modern posta sistemine geçmeyi amaçlamıştı. Bozulan sistemin düzelmesi, haberleşmelerin zamanında ve gizli bir şekilde yapılması ve en önemli olarak Osmanlı memleketlerinde mevcut olan yabancı postalarla rekabet etmekti. Bu nezaretle birlikte artık postaların nasıl gönderileceği, nasıl bir yol izleneceği belirlenmişti. Nezaretin ilk dönemlerinde sadece posta kağıtları taşınmaktaydı. Zamanla düzenin oturmasıyla eşyalar ve paralar taşınmaya başlandı. Aynı zamanda ilk olarak devlete ait mektupların gönderilmesi amaçlanmıştır. Daha sonraları halkın da kullanımına açılmasıyla posta faaliyetlerinde artış yaşanmıştı. Bütün bu uygulamaların ardından daha güvenilir ve daha hızlı haberleşme aleti olan telgraf icat edilmişti. Telgraf sisteminden önce yollarda seyahat ederek yapılan haberleşme usulü artık iletim yoluyla yapılmaya başlandı. Hatlarla birlikte artık Osmanlı Devleti'nin küçüklü büyüklü bütün eyaletlerine telgraf hatları kurulmuş ve artık devlet eyaletlerinden hızlı bir şekilde haber almaya başlamıştır. Bu çalışmamızın hazırlanmasında başta Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Başbakanlık Osmanlı Arşivi'nde yer alan ana kaynaklar, Düsturlar ve konumuz ile alakalı araştırma ve inceleme eserlerinden yararlanılmıştır