Altın Orda'da kadın ve siyaset ilişkisi: Taytula Han Bike

Orta Asya, dünya tarihi ve Türk tarihi açısından büyük öneme sahip bir bölgedir. Bu bölgede birçok Türk boyu yaşamış ve birçok Türk devleti kurulmuştur. 13. yüzyılda, Cengiz Han önderliğinde Moğol istilası gerçekleşmiş ve bu istila Moğol bozkırlarından Macar ovalarına, Çin platosundan Arap çöllerine kadar uzanmıştır. Moğol istilasının ardından, önce Büyük Cengiz İmparatorluğu (1206-1294), daha sonra bu imparatorluğun parçalanmasıyla bir dizi Türkleşmiş ve Moğol kimliğini korumuş devletler ortaya çıkmıştır. Bunlar arasında Altın Orda Hanlığı (1241), Çağatay Hanlığı (1227), İlhanlı Devleti (1256) ve Yuan Devleti (1280) bulunmaktadır. Altın Orda Hanlığı, Dest-i Kıpçak bölgesine hâkim olup zamanla İslamlaşmış ve Türkleşmiştir. Halkının çoğunluğunu Kıpçak unsurları oluşturuyordu ve Rus, Macar, Bulgar, Kumuk gibi birçok milletle mücadele etmiş ve onları egemenliği altında tutmuştur. Hanlığın başkenti Saray şehri, kültür, sanat ve ticaret açısından döneminin en önemli merkezlerinden biri olmuştur. Ancak 14. yüzyıla gelindiğinde, Altın Orda Hanlığı, durdurulamayan bir güç olan Timur ile karşı karşıya gelmiştir. 15 Nisan 1395'te Terek Irmağı Savaşı'nda Timur'a yenilerek istilaya uğramış ve parçalanma sürecine girmiştir. Altın Orda devleti, hanlıkların kurulduğu parçalara bölünmüştür. Bunlar arasında Kazan (1437), Kırım (1428), Astarhan (1466-1554), Nogay (1502-1584) ve Sibirya Hanlıkları yer almaktadır. Kırım Hanlığı, 1502'de Saray şehrini ele geçirmesiyle Altın Orda devleti tamamen tarih sahnesinden silinmiştir. Türk toplumunda; ailede kadın ve erkek arasında yapılmayan karşılaştırmalar vardır. Bozkır kültürüyle biçimlenen ekonominin ve toplum düzeninin organizasyonunu baz alan Türk devletlerinde, kadın hayatın neredeyse her bölümünde aktif rol oynamıştır. Kadın her zaman birey olarak kabul edilmiştir. Bir eş olarak, gelecek nesilleri yetiştiren bir anne olarak, aile ekonomisine katkı sağlayan bir üretici olarak, ailesini, toplumunu ve halkını kollayan bir savaşçı olmuştur. Devleti yöneten katun veya han olarak çeşitli sorumluluklar üstlenmiş ve layığıyla yerine getirmiştir. Zaman zaman taht mücadelelerinde de taraf olmuştur. Altın Orda, Cengiz Han'ın ilk çocuğunu olan Cuçi ve soyundan gelenler tarafından kurulmuştur. Fakat hâkimiyet alanı olan Deşt-i Kıpçak bölgesinin Türk-İslam kimliği kazanması nedeniyle, bu coğrafyada kadınlar Türk-İslam kimliği ile tanımlanmaktadır. Yerli kaynaklar ile resmi görüşmelerin yanında bölgeye gelen Carpini, Rubruck ve İbn Battûta adı kişilerin yazdıkları, Altın Orda'da kadının yaşamın birçok bölümünde varlığını takip etme fırsatı sunar. Araştırmamda bilhassa Cengiz İmparatorluğu'nun merkez konumundaki ya da İlhanlılardaki kadınlar ile yaşadıkları hayatlardan ve örneklerden yola çıkarak genel anlatılardan kaçınılmıştır. Altın Orda bölgesindeki çalışmalar ve misalleri değerlendirilmiştir. Aynı zamanda Altın Orda'daki kadınların mevkileri; aile içinde, toplumda ve siyasi alanlarda görevleri açısından incelenmiştir. Bu konumun Türk bozkır kültürü ile İslam kültürüne etkisi ve nasıl resmedildiği açıkça görülmüştür. Kadınların siyasetteki rolü, özellikle Moğollar veya Osmanlı İmparatorluğu döneminde yönetimde bulunan hatunlar üzerine yoğunlaştırılmıştır. Ancak Altın Orda'nın ardılı devletlerindeki hatunların yönetimdeki etkileri daha az incelenmiştir. Avrupalı misyonerlerin ve Arap seyyahların verdiği bilgilerle birlikte Altın Orda'nın kendi kaynaklarından yararlanarak bu hatunlar hakkında bilgi edinilebilir. Ana kaynaklarda, kadın adları ile birlikte "hatun" ünvanı yer almaktadır. Moğol hükümdarları hatunlarını seçerken, Kırım hanları genellikle kuruluşta önemli rol oynamış Şirin boyundan seçmiştir. Altın Orda Devleti hükümdarları çocuklarını seyrek olsa da dışarıdaki hükümdarlar ile evlendirilmesine izin vermişlerdir. Kendileri de nadiren yabancı kişiler ile evlenmişlerdir. Bir han öldükten sonra, eşleri genellikle kardeşinin ailesine katılırdı. Bu uygulama leviratus geleneği olarak adlandırılırdı. Hanların ailesi, önemli gelire sahiptir ve bağımsız hareket etmelerine izin verdiği için siyasette etkili olurlardı. Altın Orda Devleti'nde ekonomik yönden bağımsız kadınların sayısı azdır. Hanlığın diplomatik ilişkilerinde kadın üyeler aktif rol oynardı. Hanlığın kadınlardan oluşan azaları çoğu zaman dini eğitim alırlardı. Aynı zamanda da Kur'an okumayı da öğrenirlerdi. Dinî ibadetleri sağlamak için bazen hanların yerine aile bireyleri hacca giderdi.