Anadolu tasavvufunun Deşt-i Kıpçak'taki bir yansıması: Ebu Bekir Aksarayî ve Kalendernâmesi

Ebu Bekir Kalenderî, XIII. yüzyıl sonları ile XIV yüzyıl başlarında yaşamış Kalenderî bir derviştir. Eserinden Aksaray'da doğduğu ve Konya'da Mevlevîliğin kurucusu olan Sultan Veled'in müritliğini yaptığı anlaşılmaktadır. Eğitiminin ardından Deşt-i Kıpçak bölgesinde kurulmuş olan Altın Orda Hanlığı'nın merkezlerinden Kırım'a geçmiştir. Altın Orda Hanlığı'ın Müslüman olan hükümdarları Özbeg Han ve Canibeg Han zamanlarında Kalendernâme ismini taşıyan ve 1357 yılında tamamlanan eserini telif etmiştir. Farsça ve mesnevî tarzında kaleme alınmış bu eser, beş defterden ve 800 sayfadan oluşmaktadır. Nitel araştırma yöntemi doküman inceleme tekniği kullanılarak yapılan bu tezde Kalendernâme'nin çevirisi yapılmış ve içeriği analiz edilerek konular oluşturulmuştur. Konunun bütüncül bir yaklaşımla ele alınabilmesi için o dönemin siyasî ve dinî yapısı çalışmanın altyapısını oluşturmuştur. Bu kapsamda Ebu Bekir Kalenderî'nin fikrî yapısının oluşumunda yaşadığı bölge ve akımların etkili olduğu açıktır. Bu nedenle yetiştiği Türkiye ile Altın Orda sahası ve o dönemde etkili olan tasavvufî akımlar bu tezin ilk konularını oluşturmuştur. Ardından Ebu Bekir Kalenderî ve eseri Kalendernâme hakkında genel bilgiler verilmiştir. Daha sonra eserin tahlili yapılarak Kalenderîliğin doktrini üzerine aktarılan bilgiler değerlendirilmiştir. Bu kapsamda Kalenderîlik öğretileri, ibadet uygulamaları, tasavvufta temel olan şeriat, tarikat, hakikat ve ma'rifet ile erkân gibi konular açıklanmıştır. Son olarak Ebu Bekir Kalenderî'nin yaşadığı dönemde ve öncesinde Türkiye'de yaşamış ve bazılarına başka kaynaklarda rastlayamadığımız âlimler ve mutasavvıflar hakkında önemli bilgiler verilmiştir. Bunlar dışında eserde açıklanan kavramlara dayanak olarak anlatılan hikâyelerden birçok dinî ve tasavvufî şahsiyet ile tarihte önemli yöneticiler hakkında bilgi edinmek mümkün olmuştur. Eser bu bakımdan Kalenderîliğin inanç ve uygulamalarını göstermesinin yanında tarihsel olaylar ve tasavvuf tarihi bakımından da bir kaynak niteliği taşımaktadır. Yapılan araştırmalarda Kalenderîlik hakkında başta Ahmet Yaşar Ocak'ın eseri olmak üzere bazı çalışmalar bulunsa da doğrudan tarikat mensupları tarafından Türkçe yazılmış veya çevirisi yapılmış bir Kalendernâme'ye rastlanmamıştır. Dolayısıyla doğrudan bir Kalender dervişi tarafından kaleme alınmış Kalendernâme isimli eserin incelenmesi, Kalenderîliği kendi mensuplarının bakış açısından değerlendirme fırsatı verecektir. Böylece bu tez ile alana katkı sağlamak, tarikatın inanç ve uygulamalarını kendi söylemleriyle ortaya koymak ve eserin tanıtımını yapmak amaçlanmıştır.