Avrupalı gezginlerin seyahatnamelerine göre 19. yüzyılda Batı Türkistan hanlıkları

iiYÜKSEK LİSANS TEZ ÖZETİAVRUPALI GEZGİNLERİN SEYAHATNAMELERİNE GÖRE19. YÜZYILDA BATI TÜRKİSTAN HANLIKLARI(Alexander BURNES, Arminius VÁMBÉRY, Eugene SCHUYLER)Gülay KARADAĞTarih Anabilim DalıAfyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler EnstitüsüHaziran 2006Danışman: Doç. Dr. H. Mustafa ERAVCIÇalışmada, 19. yüzyılda Batı Türkistan Hanlıklarının siyasi, sosyal ve kültüreltarihi, seyahatnameler başta olmak üzere vakayiname ve araştırma eserlerin ışığındaincelenir. Ana kaynağımızı oluşturan başlıca seyahatnameler Alexander Burnes,Arminius Vámbéry ve Eugene Schuyler'a aittir. Beş bölüm olarak kararlaştırılançalışmanın birinci bölümünde bölgenin coğrafi ve etnik yapısı üzerinde durulur. İkincibölümde gezginlerin ve seyahatnamelerin nitelikleri incelenirken diğer bölümlerde,hanlıkların siyasi yapısı, Batı Türkistan'ın önemli şehirleri ve bölgenin kendine hassosyal ve kültürel unsurlarına değinilir.Araştırma sonucunda Özbek hanedanlar yönetimindeki Batı Türkistanhanlıklarının hem komşu ülkelerle hem de kendi içerisinde sürekli savaş halinde olduğu,19. yüzyılın başlarında güçlü bir konumdayken ikinci yarıdan itibaren siyasi güçleriniyitirdikleri ve bağımsızlıklarını kaybettikleri görülür. Yine bu yüzyıl sonlarında en eskitarihlerde ticari ve kültürel öneme sahip bölge şehirlerinin de duraklama içerisindeiiiolduğu tespit edilmiştir. Bizim bu sonuca ulaşmamızı sağlayan olgu, tarihi süreçiçerisinde şehir nüfusunda görülen azalma ve halkın içerisinde bulunduğu ekonomikimkânsızlıklardır. Şehirlerin bu geri kalmışlığının bir sebebi de kuzeyde bozkırgüneybatıda ise çöl coğrafyasına yerleşen yağmacı Türkmen ve Kırgızların oluşturduğutehdittir. Bu durum Avrupalı gezginlerin bölgeye giriş çıkışlarını da olumsuzetkilemekte, zor coğrafi şartlarla birlikte aşılması güç ikinci engeli teşkil etmektedir.Böylece Avrupalılar nazarında gizemli ve ulaşılamaz olan Batı Türkistan şehirlerineduyulan merak daha da artmıştır. Araştırmamız neticesinde varılan bir diğer sonuç BatıTürkistan Hanlıklarının, yöneticilerin engellemeleri sonucunda sosyal ve kültürel açıdanAvrupa'daki gelişmelere ayak uyduramadıkları ve mutaassıp yapılarını korumuşolmalarıdır.