Evaluating air freight forwarders using an integrated multi-criteria decision making approach

Önemi ve büyüklüğü gittikçe artan hava kargo endüstrisinin oyuncuları için taşımacılık sürecinin her adımı giderek daha büyük önem kazanmaktadır. IATA'nın yayınladığı rapora (IATA, 2021) göre, hava kargo sektörü Haziran 2021'de kargo ton kilometre bazında Haziran 2019'a göre % 9.9 büyümeye imza atmıştır. Gerek dünya ticaretindeki küresel anlaşmazlıklar ve krizler gerekse rakip oyuncuların daha yüksek katkı ve performans ile varlıklarını sürdürme gayeleri sebebiyle işletmeler stratejik kararlarını daha isabetli ve zamanında almaya çalışmaktadırlar. Hava kargonun pandemi koşullarına rağmen büyüme trendi içinde olması, taşıyıcı firmaların arz ettikleri kapasiteleri geçmişe kıyasla daha değerli hale getirmiştir. Sınırlı kapasitelerini en yüksek kar ve verimle kullanmak isteyen havayolu taşıyıcıları için hava kargo acentesi seçimi ve değerlendirmesi büyük önem taşır. Bu çalışma, Türkiye'de yer alan en büyük hava kargo taşıyıcısı açısından seçilen 5 hava kargo acentesi arasında bir değerlendirme ve sıralama yapılmasına dayanmaktadır. Çalışmanın amacı, firmanın Türkiye merkezli hava kargo acentesi için kullandığı prim teşvik sistemini farklı bir açıdan ele alarak katkıda bulunmaktır. Çalışmada işletmede farklı roller üstlenen uzmanların görüşleri doğrultusunda hava kargo acentesi değerlendirmesi için belirlenmiş 12 adet ölçüt yer almaktadır. Bunlar; toplam gelir, teknoloji seviyesi, zamanında teslim, ödeme gücü, küresel kapsam, cevap verebilirlik, arz istikrarı, arz miktarı, e-AWB kullanım oranı, hatasız dökümantasyon, operasyon kalitesi ve yıllık büyüme oranıdır. Havacılık sektöründe tecrübeli 3 karar verici ile ölçütlerler DEMATEL (The Decision Making Trial and Evaluation Laboratory) yöntemine göre ağırlıklandırılmıştır. 0 ile 4 arasında yer alan bir skalada karar vericiler ölçütlerin birbirlerini ne ölçüde etkilendiğine dair seçim yapmaktadır. Bu yöntem sayesinde ölçütler arasında karşılıklı karışlaştırmalar yapılarak faktörlerin ağırlıkları belirlenir. Hava kargo acentesi seçimi için belirlenen ölçütler arasında dilsel ifadelerin de yer alması sebebiyle yöntemin ikinci aşamasında Bulanık TOPSIS (Fuzzy Technique for Order Preference by Similarity) yöntemiyle alternatifler sıralanmıştır. Pozitif ideal çözüme en yakın veya negative ideal çözüme en uzak alternatiflerin belirlenmesi üzerine kurulu bu yöntem sayesinde bir hava kargo işletmesi gözünden freight forwarderlar sıralanmıştır. Sonuç olarak, bahsi geçen iki aşamalı çok ölçütleri karar verme yöntemi neticesinde ortaya çıkan sıralama ile hava kargo firması daha detaylı ancak bir o kadar da bütünsel bir değerlendirmeyle bir prim-teşvik yöntemi uygulayabilir. Bu yöntem doğrultusunda bir prim-teşvik değerlendirilmesi yapılması durumunda hava kargo acentelerinin sadece bir ya da iki ölçütü sağlamaya yönelik bir tutumlarından ziyade, hem ticari, hem operasyonel hem sürdürülebilirlik alanlarında gereklilikleri yerine getirmeleri beklenmektedir. Bu da taşıyıcı firmaların uzun vadede her 1 birim kapasitelerinin daha verimli kullanmalarına katkı sağlayacaktır.