Çemen otu (Trigonella foenum-graecum L.) dokularında CYP450 gen anlatımı ve diosgenin üretimi arasındaki ilişkinin saptanması

Çemen otu sahip olduğu biyoaktif ve aromatik bileşiklerden dolayı başlıca tıp, gıda ve kozmetik alanlarında kullanılmaktadır. Çemen otu tohumlarında terapötik özelliğe sahip pek çok molekül bulunmaktadır. Bunlardan en önemlisi saponin sınıfından diosgenindir. Diosgenin ilaç endüstrisinde pek çok steroidal ilacın üretiminde temel öncü bileşiktir. Dahası diosgenin, antioksidan, antienflamatuvar, antikanser ve kandaki yağ ve şeker metabolizmasını düzenleyici pek çok biyoaktif özellik sergilemektedir. Son yıllarda yapılan çalışmalar, diosgeninin lanosterolden ve/veya sikloartenolden oluştuğu hipotezleri üzerinde durmaktadır. Bitkiler karbohidrat, protein, lipit gibi metabolitleri hayatlarını devam ettirebilmek için üretmektedir. Bunların aksine döl verimini artırmak, patojenlere karşı kendilerini savunabilmek için de sekonder metabolitleri üretirler. Sekonder metabolitler başta tıp olmak üzere, kozmetik, gıda ve tekstil gibi alanlarda da kullanılmaktadır. Bundan dolayı da fazla miktarda üretimleri önem arz etmektedir. Bu amaçla günümüzde gen transferi çalışmaları, elisitasyon çalışmaları gibi farklı biyoteknolojik stratejilere başvurulmaktadır. Bu tez çalışmasında çemen otu tohumlarından in vitro çimlendirilen bitkicikler eksplant olarak kullanılarak kallus kültürleri elde edilmiştir. Elde edilen bu kalluslardan hücre süspansiyon kültürleri kurulmuş ve kültürlemenin 13. gününde elisitasyon amacıyla 12 saat ve 24 saat süresince 0,01 g/mL konsantrasyonda maya özütü uygulaması gerçekleştirilmiştir. Elisitasyon uygulamasının ardından diosgenin miktarı ölçülmüş ve diosgenin üretim yolağında görevli olduğu düşünülen CYP86A2, β-glukozidaz ve sikloartenol sentaz (CAS) genlerinin anlatımları incelenmiştir. Sonuç olarak maya özütü diosgenin üretimini 12. ve 24. saatlerde artırmıştır. Bu çalışma ile maya özütünün çemen otu hücre süspansiyon kültürlerinde diosgenin üretimini artırmak için elisitör olarak kullanabileceği ortaya konmuştur.