Cevher ve kömür hazırlama tesislerinde iş sağlığıve güvenliği açısından çalışma standartlarının belirlenmesi

Sanayi devrimi ile başlayan makineleşme olgusunun gelişimi günümüze kadar artarak devam etmiş, buna bağlı olarak da makinelerle birlikte çalışan ve onları yöneten insanların güvenliği daha da önem kazanmıştır. Bu durumun sonucu olarak da teknolojinin gelişmesi artık yoğun olarak makineler ile çalışan iş görenlerin üstündeki yükü hafifletmiş ancak maruz kalabilecekleri riskleri de aynı oranda arttırmıştır. Bu nedenle de artan bu risklerin nedenlerinin araştırılması ve önlenmesi büyük bir önem taşımaktadır. Uluslararası Çalışma Örgütü verilerine bakıldığında her sene bir milyon iki yüz bin işçi iş kazaları ve meslek hastalıkları sebebiyle yaşamını yitirmektedir. Aynı verilere göre; her yıl iki yüz elli milyon kişi iş kazaları, yüz altmış milyon kişi ise meslek hastalıklarından dolayı zarar görmektedir. İstatistikler de göstermiştir ki iş kazalarının sayısı ile ciddiyeti günden güne artmaktadır. Sağlık ve güvenlik yönünden daha iyi bir çalışma ortamı, daha verimli çalışabilmenin de ön koşuldur. Gelişmekte olan ülkeler açısından iş sağlığı ve güvenliği, toplumsal ilerlemenin etkileyici faktörleri içinde bulunmaktadır. Çeşitli kaynaklara bakıldığında, endüstride ilerlemiş ülkelerde gerçekleşen iş kazaları ve meslek hastalıkları nedeniyle oluşan toplam maliyetin, ilgili ülkelerdeki gayrı safi milli hasılaların % 1'i ile %3'ü oranında farklılık gösterdiği ifade edilmektedir. Bu duruma ülkemiz CEVHER VE KÖMÜR HAZIRLAMA TESİSLERİNDE İŞ SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİ AÇISINDAN ÇALIŞMA STANDARTLARININ BELİRLENMESİ xvii açısından baktığımızda, iş kazaları ve meslek hastalıkları nedeniyle oluşan toplam maliyet yılda dört milyar TL olabileceği öngörülmektedir. Madencilik doğası gereği kaza ve ölüm olaylarının en çok gerçekleştiği sektörlerden biridir. Dünyada mevcut işgücünün sadece %1'i madenlerde çalışıyor iken tüm sektörler içerisinde ciddi kazaların %8'i maden ocaklarında meydana gelmektedir. Madenlerde hem iş sağlığı ve güvenliği uygulamalarındaki problemler hem de sürekli değişen çalışma ortamları ile ilişkili felaket niteliğindeki olaylar nedeniyle ağır can kayıpları yaşanmaya devam etmektedir. MİGEM 2016 yılı istatistiklerine göre kömür, çimento hammaddelerinden sonra yaklaşık %11'lik pay ile Türkiye maden üretimi listesinde ikinci sırada yer almıştır. Kömür hazırlama ile kömür kaynaklarının kabul edilebilir seviyede yararlı kullanımı ve çevrenin korunması gibi faydalar sağlanabilmektedir. Bununla beraber, geçmiş istatistikler göstermektedir ki, kömür hazırlama işlemlerinde gürültü, kimyasallarla çalışma gibi işçilerin sağlık ve güvenliğini ciddi şekilde etkileyen risk faktörleri bulunmakta ve kazalar gerçekleşmektedir. Bu sebeple ülkemizde de cevher ve özellikle kömür hazırlama tesislerinde iş sağlığı ve güvenliği açısından gerekli önlemlerin alınması gerekmektedir. Tüm bu hususlar doğrultusunda bu tez çalışması kapsamında cevher ve kömür hazırlama tesislerinde iş sağlığı ve güvenliği açısından çalışma standartlarının belirlenmesi amaçlanmıştır. Bu kapsamda gerçekleştirilen çalışmalar iki ana bölüme ayrılmaktadır. İlk bölümde iş sağlığı ve güvenliğinin tanımı, Dünya'da ve ülkemizde tarihsel gelişimi, iş sağlığı ve güvenliğinin ehemmiyeti, iş kazaları ve meslek hastalıklarının tanımı ve nedenleri, bildirimi ve soruşturulması hakkında bilgiler verilmiştir. Tehlike ve risk kavramıyla birlikte 13 farklı risk değerlendirmesi yönteminden bahsedilerek örnekler verilmiştir. Ülkemizdeki iş sağlığı ve güvenliği teşkilatlanması, yasal düzenlemeler, ulusal İSG politika ve hedefleri hakkında bilgiler verilmiştir. Tez kapsamında yapılan risk analizi çalışmasının detaylandırılması noktasında Türkiye'de 2007-2015 yılları arasında gerçekleşen iş kazaları ve meslek hastalıklarıyla ilgili Sosyal Güvenlik Kurumu istatistikleri, Türkiye'de 2008-2016 yılları arasında madenlerde gerçekleşen ölümlü iş kazaları istatistikleri detaylı olarak irdelenmiştir. İstatistiklere göre; 2007-2015 yılları arasında ülkemizde 1.079.184 sigortalı iş kazası gerçekleşmiş, bu kişilerin 11.205'i hayatını kaybetmiştir. İş kazası geçiren sigortalıların % 1,03'ü hayatını kaybetmiştir. 2007-2015 yılları arasında 5.176 kişi meslek hastalığına yakalanmış ve 23 kişi meslek hastalıkları nedeniyle hayatını kaybetmiştir. Meslek hastalığına yakalanan kişilerin %0,44'ü hayatını kaybetmiştir. Bu verilerin yıllara göre, cinsiyete göre, meslek hastalıkları ve iş kazaları sayılarına göre değişimleri incelenmiştir. Ülkemizdeki madenlerde 2008-2016 yılları arasında gerçekleşen iş kazalarında ise 989 çalışan hayatını kaybetmiştir. Madenlerde yaşanan kazaların yıllara göre değişimleri ayrıca ortaya konulmuştur. Tezin amacı ve hedefi doğrultusunda Manisa ili Soma ilçesi sınırlarında faaliyet gösteren özel bir firmaya ait kömür hazırlama tesisinde risk analizi çalışmaları yürütülmüştür. 2011-2016 yılları arasında çalışmaya esas kömür madeni ve madene bağlı olan hazırlama tesisinin tüm yer altı ve yer üstü bölümlerinde 3.983 kişi iş kazası geçirmiştir. Madenin sadece yer üstü bölümlerinde ise 2014-2016 yılları arasında 81 kişi iş kazası geçirmiştir. Bu kazaların yıllara, aylara, vardiyalara, vardiya saatlerine, kazanının oluş yerine, yaralanan vücut kısımlarına, kazalanma şekillerine ve personelin görevlerine göre dağılımları detaylı olarak incelenmiştir. xviii Risk analizi çalışmaları kömür hazırlama tesisi ve tesise bağlı bulunan 3 birimde (torbalama, kurutma, döküm sahası) matris yöntemiyle yapılmış ve yapılan risk analizleri sonucunda 39 tehlike kaynağı ve bu tehlikelere bağlı 93 risk belirlenmiştir. Belirlenen bu risklerin 66 tanesinin kabul edilebilir risk, 23 tanesinin dikkate değer risk ve 4 tanesinin ise kabul edilemez risk sınıfında olduğu tespit edilmiştir. Tesisteki bantlı konveyörlerde 16 puan ile taş düşme riski kabul edilemez riskler arasında yer almaktadır. Kabul edilemeyen riskler arasında tespit edilen ikinci risk ise kurutma silo bölümünde yüksekten düşme olmuştur. Kabul edilemez risk sınıfındaki bir diğer risk ise yine kurutma bölümünde elektrik panolarından kaynaklanabilecek ve 15 risk puanına sahip elektrik çarpma riskidir. Yapılan risk analizi sonucunda elde edilen kabul edilemez son riskin ise döküm sahasında setsiz çalışma kaynaklı kamyon kayması olduğu tespit edilmiştir. Sonuç olarak ise tespit edilen risklerin azaltılması için gerekli tedbirler ve önlemler ortaya konulmuş, ilgili birim çalışanlarına detaylı talimatlar hazırlanmıştır.