Ceyb-i Hümâyûn ve Harc-ı Hâssa defterlerine göre Sultan I. Mahmud'un saltanatının son yılları (1750-1754)

Osmanlı Devleti hazine konusuna oldukça önem vermiştir. Osmanlı devlet hazineleri, devletin işleyiş mekanizmasıyla oluşturulan Dış Hazine ve sarayın işleyiş mekanizması için oluşturulan İç Hazineden meydana gelmiştir. Çalışmamızın konusunu ise, Osmanlı arşivinde padişahın şahsi harcamalarının gayesi ile tutulmuş olan defterler oluşturmaktadır ve bu defterlere "Ceyb-i Hümâyûn ve Harc-ı Hâssa defterleri" denilmektedir. Ceyb-i Hümâyûn ve Harc-ı Hâssa defterlerinde padişahın gelirleri, giderleri, gelirlerinden hareketle doğrudan padişahın kendi hazinesine hangi gelir kalemlerinin etki ettiği, giderler vasıtasıyla harcamaların nereye yapıldığı gibi verilere ulaşılmaktadır. Başka bir ifadeyle bu defterler padişahın doğrudan gündelik hayatına dair bilgileri elde etmemizi sağlamaktadır. Bu tez çalışması, yirmi dört yıl saltanat süren Sultan I. Mahmud'un son beş yılını (1750-1754) ay ay kayıt altına alan Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi'ndeki 62 adet Ceyb-i Hümâyûn ve Harc-ı Hassa defterinin değerlendirilmesini ihtiva etmektedir. Çalışmamız üç bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde tezin amacı ve yöntemi hakkında bilgi verildikten sonra literatür üzerine eğilerek kullanılan kaynaklar tanıtılmıştır. Birinci bölümde, Osmanlı Devleti'nde Hazine müessesesi açıklanarak, bu müessese içerisinde İç Hazine olan Enderun Hazinesi'nin ürettiği Ceyb-i Hümâyûn ve Harc-ı Hâssa defterleri anlatılmıştır. Akabinde incelenen dönemin padişahı Sultan I. Mahmud'un biyografisine yer verilmiştir. İkinci bölümde Ceyb-i Hümâyûn ve Harc-ı Hâssa'nın gelir kalemleri tespit edilmiş, nakdî gelirler ve aynî gelirler olarak iki sınıfa ayrılmıştır. Bu bölümde defterler içerisinden veriler alınarak tablo halinde değerlendirme yapılmaya çalışılmıştır. Üçüncü bölümde Ceyb-i Hümâyûn ve Harc-ı Hâssa'nın gider kalemleri tespit edilmiş, Ceyb-i Hümâyûn harcamaları ve Harc-ı Hassâ harcamaları olarak ikiye ayrılmıştır. Ayrıca bu bölümde harcama kayıtları, sistemli bir dönem anlatısına sahip dönemin kronikleri ve padişah günlükleri olan ruznameler ile karşılaştırılarak padişah merkezli bir çalışma sunulmuştur.