Çok fonksiyonlu kentsel tarımda yenilikçi yaklaşımlar: Kent Bostanları-İstanbul

Dünya nüfusunun hızla artmaya devam etmesi, küresel iklim değişikliğinin neden olduğu doğal afetler (sel, kuraklık, orman yangınları, depremler vb.), Covid-19 salgını ve kentlerin sürdürülebilir ve akıllı hale gelme çabalarının, gelecekte kentlerde gıda güvencesi problemine neden olacağı düşünülmektedir. Bu nedenle kentsel tarım gelecekte, kentlerde gıda güvencesinin sağlanması için önemli bir çözüm yolu olarak görülmektedir. Bu bağlamda tezin amacı, çok fonksiyonlu kentsel tarımda yenilikçi yaklaşımların; kent bostanlarının ekolojik, sosyo-kültürel ve ekonomik sürdürülebilirliğine katkısının olup olmadığını belirlemektir. Bu çalışma; araştırma konusunun ve amacının belirlenmesi, literatür taraması, araştırma alanının ve sınırının belirlenmesi, veri toplama, analiz, değerlendirme ile sonuç ve öneriler olmak üzere yedi aşamadan oluşmaktadır. Araştırma alanı olarak İstanbul kent bostanlarından; İmrahor, Kuzguncuk ve Roma Bostanı seçilmiştir. Araştırma sorularının oluşturulmasında literatür taramasından ve Rogers'ın "Yenilikçiliğin Yayılması Teorisi"nden yararlanılmıştır. Katılımcıların belirlenmesinde Basit Rastgele Örnekleme Tekniğinden faydalanılmıştır. Odak grup görüşmesi, anket çalışması, yarı-yapılandırılmış mülakat ve uzman değerlendirmesi gerçekleştirilmiştir. Bu veri kaynakları araştırmacı tarafından dokümante edilerek içerik analizi tekniğiyle deşifre edilmiştir. Analiz aracı olarak MAXQDA bilgisayar destekli nitel veri analizi programından, Mentimeter ve IBM SPSS 26.0 programlarından yararlanılmıştır. Bulguların yorumlanması ve veri setinin kodlanması sürecinde, çoklu veri setinin yanı sıra, araştırmacının saha çalışması sürecinde gerçekleştirdiği gözlemlere ilişkin notlardan da faydalanılmıştır. Kentsel tarımın sürdürülebilirlik göstergeleri; çevresel duyarlılık, atık yönetimi, su yönetimi, toprak yönetimi, biyoçeşitlilik, yönetişim, topluluk etkileşimi, sosyal donatılar, eşitlik ve kapsayıcılık, eğitim, sağlık, güvenlik, gelir ve istihdam, finansman ve destek olarak belirlenmiştir. Bu göstergelerin puanlanmasıyla kent bostanlarının "Sürdürülebilir Kent Bostanı Karnesi" oluşturulmuştur. Araştırma bulgularında; kent bostanlarının çok fonksiyonlu özelliklere (üretim, halk sağlığı, eğitim, topluluğun sosyalleşmesi, atık yönetimi vb.) sahip olduğu; kentsel tarımda uygulanabilecek yenilikçi yaklaşımların dikey tarım sistemleri ve topraksız tarım (hidroponik ve akuaponik) sistemleri olduğu tespit edilmiştir. Kentsel tarımda yenilikçi yaklaşımların uygulanmasının önündeki engeller; farkındalık eksikliği, bilgi teknolojileri okuryazarlıǧı eksikliği, yetersiz altyapı, devlet teşvik ve destek yetersizliği, finansal destek yetersizliği ile uzman destek yetersizliği olarak belirlenmiştir. Sonuç olarak; kentsel tarımın ekolojik, sosyo-kültürel ve ekonomik sürdürülebilirlik göstergelerine ve alt ölçütlerine göre kent bostanlarının mevcut durumuna ve kent bostanlarında uygulanabilecek yenilikçi kentsel tarım yaklaşımlarına, ilişkin sonuçlar belirlenmiş ve önerilerde bulunulmuştur. Sürdürülebilirlik göstergelerine ve alt ölçütlerine göre; İmrahor Bostanı'nın en sürdürülebilir kent bostanı olduğu tespit edilmiştir. Kentsel tarımda yenilikçi yaklaşımların (dikey tarım sistemleri ve topraksız tarım sistemleri) tasarım basamakları belirlenmiştir. İmrahor Bostanı örneğinde kent bostanlarında uygulanabilecek yenilikçi kentsel tarım yaklaşımları için örnek ünite tasarlanmış ve maliyet analizi yapılmıştır. Anahtar Kelimeler: Çok fonksiyonluluk, İstanbul kent bostanları, kentsel tarım, sürdürülebilirlik göstergeleri, yenilikçi yaklaşımlar