COVID-19 pandemisi döneminde Akdeniz Üniversitesi Tıp Fakültesi hastanesi'nde karaciğer transplantasyonu yapılan hastalarda postoperatif komplikasyonların değerlendirilmesi

Günümüzde ortotopik karaciğer nakli, son dönem karaciğer hastalığı olan hastalarda tek kesin tedavi olarak kabul edilmektedir. Enfeksiyonlar ise nakil hastalarında sağkalımı etkileyen önemli bir sorundur. COVID-19'a bağlı enfeksiyon durumunun karaciğeri nasıl etkilediğinin patofizyolojik mekanizmaları halen net olarak bilinmemektedir ve immunsuprese kişilerde COVID-19 enfeksiyon seyri ve COVID-19'a bağlı pandemi durumunun nakil hastalarına yansıması tartışmalı bir konudur. Araştırmamıza Akdeniz Üniversitesi Tıp Fakültesi Hastanesi Organ Nakli Birimi'nde COVID-19 pandemisini de kapsayan 2018-2021 tarihleri arasında karaciğer nakli yapılan 18 yaş ve üzeri toplam 81 hasta dahil edilmiştir. Çalışmamızda hastaların nakil etiyolojileri, nakil öncesi ve sonrası dönemdeki klinik özellikleri ile hastaların pandemi öncesi süreç ve pandemi sürecinde nakil olma durumlarına göre nakil sonrası komplikasyon, rejeksiyon ve mortalite durumlarının pandemi dönemi ile ilişkisinin incelenmesi amaçlanmıştır. Hasta verilerine hasta dosyaları, anestezi fişleri ve hastane veri tabanı kullanılarak ulaşılmıştır. Veriler; hastaların demografik özelliklerini, komorbiditelerini, MELD, MELD-Na, CHILD skorlarını, laboratuvar değerlerini, intraoperatif dönemde transfüze edilen kan ve kan ürünü miktarını, postoperatif komplikasyonlarını, hastane-yoğun bakım kalış sürelerini, rejeksiyon ve mortalite durumlarını içermektedir. Ayrıca çalışmamızda hastaların nakil sonrası süreçte COVID-19 ile enfekte olma durumu, enfeksiyon seyri ve enfeksiyona bağlı mortalite durumu hastane veri tabanından yararlanılarak değerlendirilmiştir. Çalışmaya 43'ü (%53.1) pandemi dönemi öncesinden, 38'i (%46.9) pandemi döneminden nakil olan toplamda 81 hasta dahil edilmiştir. Nakile neden olan etiyolojiler incelendiğinde en sık görülen sebebin %32.1 ile Hepatit B virüsü olduğu belirlenmiştir. Çalışmada nakil sonrası rejeksiyon görülen hasta sayısı 39 (%48.1) ve nakil süreci mortal seyreden hasta sayısı 24 (%29.6) olarak bulunmuştur. Rejeksiyon oranı pandemi döneminde nakil yapılan hastalarda (%68.4) pandemi dönemi öncesi nakil yapılan hastalara (%30.2) göre anlamlı olarak daha yüksek bulunmuştur (p=0.001). Tüm grupta rejeksiyon durumu incelendiğinde VKİ değerleri rejeksiyon olan hastalarda olmayan hastalara göre anlamlı olarak daha yüksek bulunmuştur (26.14±4.95 ve 28.39±4.32; p=0.032). Tüm grupta mortalite ile ilişkili durumlar değerlendirildiğinde cinsiyet, yaş, VKİ, donör yaşı, Child-Pugh skoru, MELD skoru, ASA skorunun mortalite üzerine anlamlı etkisi bulunmamıştır. Donör tipi mortalite görülen hastaların %66.7'sinde canlı, %33.3'ünde kadavra iken mortalite görülmeyen hastaların ise %91.2'sinde canlı %8.8'inde kadavradır ve bu farklar istatistiksel olarak anlamlı bulunmuştur (p=0.016). Nakil zamanına göre postoperatif komplikasyonlar değerlendirildiğinde pulmoner komplikasyon görülme oranı pandemi dönemi öncesi nakil olan hastalarda %58.1, pandemi dönemi nakil olan hastalarda %92.1 olarak hesaplanmıştır ve bu farkın istatistiksel olarak anlamlı olduğu belirlenmiştir (p=0.001). Çalışma grubundaki hastaların 15'inin operasyon sonrası dönemde PCR pozitifliği ya da BT bulgusu ile COVID-19 virüsü ile enfekte olduğu belirlenmiş ve bu 15 hastanın dokuzunun (%60) nakil sürecinin rejeksiyonla, beşinin ise mortalite ile sonuçlandığı belirlenmiştir. Çalışmamızda COVID-19 enfeksiyonu nedeni ile hayatını kaybeden bir hasta olduğu saptanmıştır. Çalışmamızda operasyon sonrasında hastanede yatış süresi pandemi döneminde nakil yapılan hastalarda pandemi öncesi nakil yapılan hastalara göre istatistiksel olarak anlamlı düzeyde daha uzun bulunmuştur. Ek olarak mortalite zamanı pandemi döneminde nakil yapılan hastalarda anlamlı olarak daha kısa bulunmuştur. Pandemi döneminde yapılan nakillerden sonra gelişen komplikasyonlar değerlendirildiğinde pnömoni ve sepsis görülme oranının pandemi döneminde nakil yapılan hastalarda daha yüksek olduğu ancak bu farkın istatistiksel olarak anlamlı olmadığı belirlenmiştir. Buradan çıkarımla pandemi dönemindeki nakil hastalarında yatış süresinin anlamlı olarak daha uzun seyretmesi ancak mortalite zamanının anlamlı olarak daha kısa olması pandemi döneminde nakil hastalarına eşlik eden enfeksiyon durumunun daha fazla olması ile ilişkilendirilebilir. Sonuçlarımız pandemi döneminin karaciğer nakli hastalarının klinik seyrine olumsuz yönde etkisi olduğu ile ilişkili bulunmuştur. Operasyon öncesi dönemde hastaların komorbidite durumları, kilo fazlalığı, tedavi uyumları gibi faktörlerin klinisyenlerce değerlendirilmesi ve hastaların klinik yönden optimizasyonunun sağlanması nakil başarısına olumlu katkı sağlayabilir.