COVİD-19 pnömonisi geçiren hastaların 12. ay ve 18-24 ay sonraki akciğer bulgularının bilgisayarlı tomografi ile değerlendirilmesi.

Aralık 2019 tarihinde, Çin Halk Cumhuriyeti'nin Hubei eyaletinin Wuhan kentinde ortaya çıkan, insanları enfekte edebilen, yeni bir yarasa kökenli koronavirüs tespit edildi [1]. Bu virüsün neden olduğu hastalık Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) tarafından resmen "Coronavirus Disease 2019 (COVID-19)" olarak adlandırıldı ve 11 Mart 2020'de pandemi ilan edildi [2]. Koronavirüsler insan ve hayvanda solunum yollarını tutarak hastalık yapan virüslerdir. COVID-19 için insandan insana bulaş majör bulaşma yolu olarak kabul edilmektedir [3]. COVID-19 enfeksiyonu klinik belirtileri giderek değişen sistemik bir hastalıktır [4]. Akciğer en çok etkilenen organdır. Semptomlar, hafif üst solunum yolu bulgularından şiddetli akut solunum sıkıntısı sendromuna kadar çeşitlidir. Uzun süreli COVID, potansiyel olarak herhangi bir organı etkileyen klinik bir sendrom olsa da, pnömoni yaparak fibrozise dönüşmesi nedeniyle kalıcı organ hasarıyla akciğere özellikle dikkat çekilmektedir [5][6]. COVİD-19 pnömonisi geçiren hastalarda ilk dönemde akciğerdeki sekellerin yayılım derecesi ile akut dönem akciğer tutulumunun şiddeti arasında korelasyon belirtilmekte olup, geniş yayılım gösteren sekel bantlar hayatın sonraki aşamalarında akciğerin fonksiyonel kapasitesini etkilemektedir. Bu nedenle, prognozu ve sağkalımı iyileştirmek için, COVID-19'dan sağ kurtulanlarda sekelleri değerlendirecek uzun vadeli takip çalışmalarına ihtiyaç vardır. Toraks BT pnömoninin tanı, takip ve evrelemesinde önemli bir role sahiptir. Çalışmamızda COVID-19 pnömonisi geçiren hastalarda ortalama 12.ay ve 18-24 ay sonrası akciğer BT bulguları ile COVID-19 pnömonisi geçirenlerde primer akciğer veya akciğer dışı sistemik hastalık olması durumdaki ortalama 12. ay ve 18-24 ay sonrası akciğer BT bulguları araştırıldı. 1 Mart 2020 – 31 Aralık 2022 tarihleri arasında hastanemize başvuran, RT-PCR testi ile kanıtlanmış, tanı anındaki ilk akciğer tomografisinde COVID-19 pnömonisi ile uyumlu tutulumu olan ve ortalama 12.ay ve 18-24 ay sonraki dönemde çeşitli nedenlerle (hastalık izlem, nodül takibi, diğer nedenler) tekrar akciğer tomografisi çektiren hastaların arşiv görüntüleri retrospektif olarak değerlendirildi. Asıl çalışma grubunu oluşturan hasta sayısı ortalama 12. ay sonrası grupta 208 hasta, ortalama 18-24 ay sonrası kontrol grupta ise 169 hasta idi. Hastaların ilk tanı anındaki COVID-19 pnömonisinde Xun Ding ve arkadaşlarınca uygulanan toraks BT şiddet skoru belirlendi. BT şiddet skorlaması ilk tanı anındaki COVID-19 pnömonisi ile uyumlu lezyonların tutulum yaygınlığına göre her bir akciğer lobuna 0-5 aralığında (0 puan infiltrasyon yok; 1 puan <%5 infiltrasyon; 2 puan %5-25 infiltrasyon; 3 puan %25-50 infiltrasyon; 4 puan %50-75 infiltrasyon; 5 puan %75< infiltrasyon) puan verilerek 0-25 arasında puanlandı [7]. Sonra hastaların yaş, cinsiyet, eşlik eden akciğer hastalıkları, sigara kullanımı, diabetes mellitus, kardiovaskuler hastalık, akciğer kanseri, akciğeri etkileyecek sistemik kronik hastalık ve başka malignite olması durumunda ilk tanı anındaki COVID-19 pnömonisi BT şiddet skoru ve ortalama 12. ay ve 18-24 ay sonrası akciğer bulgular ile tam iyileşme durumu arasındaki ilişki istatistiksel olarak araştırıldı. Akut COVID-19 pnömonisi atağından ortalama 12. ay ve 18-24 ay sonra gelişen değişiklikler tam iyileşme, nonfibrotik (buzlu cam, konsolidasyon, nodül-kitle,bant, retikülasyon) ve fibrotik sekel değişiklikler (traksiyon bronşektazi, bronşiolektazi, bal peteği) olarak gruplanarak değerlendirildi. Değerlendirme sonuçlarına göre ortalama 12. ay kontrol toraks BT'de yüksek skorlu COVID-19 pnömonisi geçirenlerin %69,2'sinde, diyabet hastalarının %60,7'sinde, hipertansiyon ve/veya kalp damar hastalığı olanların %55,8'inde, diyabeti ve hipertansyonu olan hastaların %72,4'ünde, 50 yaş üstü bireylerin %52,4'ünde olmak üzere COVID-19 pnömonisi sonrası nonfibrotik ve fibrotik değişiklikler daha yüksek oranda görüldü. Ortalama 18-24 ay sonrası BT kontrollerde de yüksek skorlu COVID-19 pnömonisi geçirenlerin %70,8'inde , diyabet hastalarının %63,6'sında, hipertansiyon ve kalp damar hastalığı olanların %58'inde, diyabeti ve hipertansyonu olan hastaların %81,8'inde, 50 yaş üstü bireylerin %54,5'inde olmak üzere COVID-19 pnömonisi sonrası nonfibrotik ve fibrotik değişiklikler daha yüksek oranda görüldü. Bu nedenle ilk tanı anında yüksek BT skorlu COVID-19 pnömonisi geçirenlerin, COVID-19 pnömonisi geçirmiş diyabet hastalarının, hipertansiyon ve/veya kalp damar hastalığı olanların, diyabeti ve aynı zamanda hipertansyonu olan hastaların ve 50 yaş üstü bireylerin daha uzun klinik ve radyolojik takip programlarına alınmasını öneriyoruz. Anahtar Kelimeler: COVID-19, Post-COVID akciğer değişiklikleri, Bilgisayarlı tomografi.