Cumhuriyet öncesi kadın yazarların romanlarında toplumsal cinsiyet ve kimlik sorunsalı: 1877-1923

Meşrutiyet'in ilanından Cumhuriyet'e, kadın ve cinsiyet ilişkileri modernleşme paradigmasının doğal bir uzantısı olarak ele alınan ilk sorunlardan biri olmuştur. Fakat kadınlığın bir proje olarak ortaya konulmasına karşın toplumsal cinsiyet boyutunun temelli bir şekilde yeniden gözden geçirilmemesi, cinsiyet ve kimlik bocalamaları bağlamında yeni sorunlara yol açmıştır. Basın yoluyla açılan kamusal alanda kadınlar hem düz yazıları hem de romanları ile kadın sorununu ele almışlar ve böylece kimlik sorgulamalarının en önemli yansımaları geleneksel edebiyatın bir kolu ve bir alt damar olarak kendisini var eden kadın romanları aracılığıyla dile getirilmiştir. Yeni kadın kimliğinin aile dışına taşan sorumluluklarının kadınlar üzerinde yarattığı baskı mekanizmaları ve bu yeni kimlik karşısında bocalayan eril bakışın sorgulanması, ortak bir kadın duyarlılığını yansıtmakta ve bu edebiyatının mahiyetini ortaya koymaktadır. Yeni kadın kimliği, belli bir kadınlık değerine bağlı olarak rasyonelliği ve kadın direncini öne çıkarırken eş, sevgili, baba, akraba ve çevre olarak karşımıza çıkan ve toplumun tüm genel zihniyetini temsil eden eril kimliğin ?yeni? kadın ile uzlaşım hâlinde olmamasının getirdiği sonuçlar yine kadın bakış açısıyla yansıtılmıştır. Yalnızlaşan ve mücadele eden, öğrendikçe derinleşen kız çocuk imgesi, Osmanlı toplumunun yeni yetişen aydın kadınıdır. Değişen kadına karşı ise ?etkilenmiş? ya da etkilenmeye açık Osmanlı erkekleri vardır. Dolayısıyla kadın yazarlar romanlarında toplumsal bir dönüşüm için en temelden başlanıp öncelikle kadın ve erkek arasındaki ilişkinin yani cinsiyet kimliklerinin yeniden düzenlenmesi gerektiğini dile getirmişlerdir.Tezde kadın romanlarındaki ortak tema, motif ve duyarlılıkları ortaya koymak amacıyla Zafer Hanım'ın Aşk-ı Vatan (1877); Fatma Aliye Hanım'ın Muhâdarât (1892), Levâyih-i Hayât (1897-98), Refet, (1898), Udî (1899), Enîn (1910); Selma Rıza Feraceli'nin Uhuvvet (1895); Emine Semiye Hanım'ın, Terbiye-i Etfale Ait Üç Hikâye (1895), Hiss-i Rekabet (1896), Bîkes (1897), Mükâfat-ı İlâhiye (1896), Sefalet (1897), Muallime (1899-1901), Gayya Kuyusu (1920); Fatma Fahrünnisa Hanım'ın Dilharâb (1896-97); Güzide Sabri Aygün'ün Münevver (1905-06), Ölmüş Bir Kadının Evrak-ı Metrukesi (1905), Yaban Gülü (1920) ve Nedret (1922); Halide Edib'in Heyûlâ (1908), Raik'in Annesi (1909), Seviyye Talip (1910), Handan (1912), Yeni Turan (1912), Son Eseri (1913) ve Mev'ud Hüküm (1918); Nezihe Muhiddin'in Şebab-ı Tebah (1911); Müfide Ferit Tek'in Aydemir (1918); Suat Derviş'in Kara Kitap (1920) ve Halide Nusret Zorlutuna'nın Sisli Geceler (1922) romanları ele alınmıştır.Anahtar sözcükler: Cumhuriyet öncesi kadın edebiyatı, modernleşme, toplumsal cinsiyet, kimlik, baskı mekanizmaları, kadın duyarlılığı, öksüzlük, kadının yalnızlaşması.