Evaluation of rail freight transportation in Turkey prior to deregulation

Demiryolu yükü, bir ülkenin endüstriyel kalkınmasının önemli bir unsurudur, çünkü kömür, demir cevheri gibi ham maddeler için oldukça ucuz taşıma fırsatları sunmaktadır. Ancak duraktan durağa niteliğinden ötürü her zaman başka bir taşıma türü ile ilk ve son nokta bağlantısı gerektirmektedir ve bu sebeple taşıma süreleri nispeten daha uzundur. Sonuç olarak operasyonları için gereken gelirleri güçlükle kazanabilmektedir ve çoğu ülkede hükümetler tarafından büyük ölçüde sübvanse edilmektedir. Bu durumu tersine çevirmek için daha fazla rekabet ve dolayısıyla verimlilik getirmek üzere AB bölgesi dahil olmak üzere dünyanın farklı ülkelerinde demiryolu yükünün serbestleştirilmesi denenmiştir. Türkiye, AB üyeliğine aday bir ülke olarak demiryolu yük sektörünün serbestleştirilmesine yönelik hukuki çerçevesini oluşturmuş ve 2017 yılında bunu yürürlüğe koymuştur. Ancak bu reformun potansiyel etkileri konusunda şimdiye kadar hiçbir tahmin yapılmamıştır ki bu durum, bu çalışmanın ana odak noktasıdır. Çeşitli taşıma türlerine (karayolu, demiryolu vb.) ait ayrı ayrı yük verilerinin bulunmamasından ötürü Türkiye gibi gelişen ülkelerde taşıma türü seçme modeliyle dört aşamalı bir analiz yapmak oldukça zordur. Dolayısıyla demiryolu yükünün serbestleştirilmesinin etkilerine yönelik bir değerlendirme ancak bu çalışmada önerildiği gibi toplam demiryolu yük akışı verilerindeki eğilimler ve kaymaların izlenmesi yoluyla sağlanabilmektedir. Serbestleşmeden önceki 4 yıla (2011-2014), çoğu demiryolu koridorunda büyük yeniliklerin yer aldığı geçiş dönemindeki iki yıla (2015-2016) ve reformdan sonraki ilk iki yıla (2017-2018) ait dijital olarak kaydedilen yük akışı verileri kullanılarak Coğrafi Bilgi Sistemi (CBS) vasıtasıyla Türkiye'deki önemli demiryolu yük taleplerinin net/ton açısından yer olarak dağılımını belirlemek mümkün olmuştur. Aynı şekilde, daha yüksek gelir seviyeleri olan demiryolu koridorlarını belirlemek üzere maliyet bilgileri kullanılmıştır. İstasyon seviyesindeki yük ve gelir verilerinin bir araya getirilmesi, NST 2007'de tanımlanan 20 mal türü için tayin edilen şehir esaslı toplam üretim ve çekim değerlerinin belirlenmesine olanak tanımıştır. Analizler, Türkiye'deki demiryolu yük talebinin, esas olarak doğal kaynakların ve büyük ağır sanayi yerleşimlerinin (örn. çelik üretim fabrikaları vb.) konumuyla yönlendirildiğinden coğrafya genelinde dengesiz olarak dağıldığını göstermiştir. Serbestleşme sonrasında tek tip mal türünün büyük hacimlerde taşındığı koridorlar boyunca özel sektöre önemli kaymalar olduğu gözlemlenmiştir.