Develi Ermenileri (1875-1923)

Osmanlı'nın kendilerini yüzyıllarca "millet-i sadıka" yani "sadık millet" şeklinde andığı Ermeniler, imparatorluğun son dönemlerinde oldukça büyük sorunlarla tarih sahnesine çıkmışlardır. Her ne kadar Ermenilerle ilgili sorunlar 19. yüzyılın ikinci yarısına kadar gitse de özellikle I. Dünya Savaşı sonrası imzalanan Mondros Mütarekesi'nden sonra ABD, İngiltere, Fransa ve Rusya'nın Anadolu üzerindeki emelleri için azınlıkları devlete karşı kışkırtmasıysa süreç çok daha derin bir hâl almıştır. Ermeniler, Emperyalist devletlerin destekleri ve kışkırtmalarıyla Anadolu coğrafyasında birçok noktada isyan/ayaklanma hareketleriyle gündeme gelmişlerdir. Geneli üç bölümden oluşan bu çalışmada ise günümüzde Kayseri iline bağlı Develi ilçesindeki Ermeni ayaklanma/isyan hareketleri ile bunun öncesi ve sonrasındaki Türk-Ermeni ilişkileri arşiv belgeleri ışığında incelenmektedir. Çalışmaya Develi'nin kısa tarihi ile coğrafi ve sosyo-ekonomik durumu ele alınarak giriş yapılmıştır. Birinci bölümde "Ermeni Ayaklanmaları" üç tarihe ayrılmıştır. Bu ayaklanmalar; 1893, 1895 ve 1896 ayaklanmaları, 1905 ayaklanması ve en kanlı dönem olan 1915 ayaklanmasıdır. Bu bölümde ayrıca ayaklanma sonrası "Sevk ve İskân Kanunu" ile Develi'den göç eden Ermeniler, Develi Ermenilerinin misyonerlerle ilişkileri, Develi'de var olan savaş esirleri, ayaklanmalara katılan Ermenilerin yurt dışına kaçışları gibi konular da arşiv belgeleri ışığında tespit edilmiştir. İkinci bölümde Millî Mücadele Dönemi özelindeki Ermeni faaliyetleri işlenmiştir. Ayrıca Ermenilerin köy baskınları, Fransızlarla yaptıkları iş birlikleri ve Develi'nin kurtarılmasında etkili olan kahraman isimler, Develi'de kurulan komite ve cemiyetler bütün ayrıntıları ile anlatılmıştır. Develi Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'nin Develi'nin kurtarılmasındaki önemi ve Milli Mücadeleye verdiği katkılara ayrıntılı olarak parantez açılmıştır. Üçüncü ve son bölümde ise Develi'deki sosyal-kültürel yaşam, nüfus, eğitim, ekonomi gibi konular incelenmiş böylece Develi'deki Ermeni-Türk ilişkilerinin bozulmadan önceki durumuna genel bir bakış atılabilmiştir. Çalışmanın tamamında objektif ölçütlere bağlı kalmak adına arşiv belgeleri kapsamlı bir şekilde taranmıştır. Herhangi bir yoruma gerek kalmadan olaylar anlatılmış ve geniş bir kaynak havuzu ortaya çıkartılmıştır. Anahtar Kelimeler: Develi, Ermeni Ayaklanmaları, Cemiyetler, İsyan Hareketleri, Azınlıklar, Ermeni İlişkileri.