Tanker gemilerinde kargo operasyonlarında yangın risklerinin analizi ve önlenmesi için yeni bir modelin geliştirilmesi

Denizcilik faaliyetlerinde meydana gelebilecek kaza türleri çok fazladır. Bu kaza çeşitlerinin üst sıralarında çarpışma, çarpma, çatışma, yangın, patlama, alabora olma ve karaya oturma yer almaktadır. Özellikle tankerlerde meydana gelen yangın ve patlamalar deniz kazalarının en tehlikelisidir. Deniz kazaları sonucu meydana gelen ölümlerin yüzde 10'u yangın ve yangınlarda oluşan kazalardan dolayı olurken; sigorta masrafları açısından baktığımızda ise çarpışma ve karaya oturmadan dolayı kaynaklanan hasarlardan sonra üçüncü sırada yangın yer almaktadır. Ham petrol, kimyasal madde veya petrol ürünleri taşıyan tankerlerde yapılan kargo operasyonları esnasında meydana gelebilecek yangın ve patlama kazalarının önlenebilmesi için bu operasyonların emniyet ve risk değerlendirmesinin yapılması gerekmektedir. Tankerlerde yük operasyonlarında meydana gelen kazaların temelinde belirsizlikler, yönetimsel hatalar, kurallara uyulmaması, teknik sorunlar ve insan hatası yatmaktadır. Bu hataların sonucunda meydana gelen yangın ve patlamalar insan ölümü, çevre kirliliği ve ekonomik kayıplara neden olan kazalara yol açmaktadır. Denizcilikte risk analizi ve değerlendirilmesi sonucu gerekli tedbirlerin alınması sayesinde maliyeti olumsuz etkileyecek durumların ortadan kalkması veya uygun seviyeye indirgenmesi için zemin hazırlanır. Bu çalışmanın amaç ve hedefi; ham petrol, kimyasal ve ürün taşıyan tanker gemilerinde oluşabilecek operasyonel risklerde belirleyici olan faktörlerin analizlerinin gerçekleştirilmesi sayesinde denizde emniyeti arttırmaktır. Yapılmış birçok risk ile alakalı çalışma çoğunlukla bireysel sistemlerin risklerinin araştırılmasıyla sınırlıdır. Özellikle denizyolu ile dökme tehlikeli yük taşıyan büyük petrol gemileri, kimyasal yük taşıyan tanker gemilerinin karıştığı deniz kazaları sonucu oluşan yangınların ve patlamaların oluşma riskleri analiz edilmelidir. Denizde yangın riski başlı başına büyük tehlike olarak kabul edilirken, tanker gibi yangın riskinin yüksek olduğu gemi tiplerinde alınacak tedbirler de bir o kadar büyük olmalıdır. Dünya denizyolu taşımacılığının yasal düzenlemelerini organize eden IMO Manila 2010 konvansiyonu ile ISM Code'da birtakım değişiklikler yapmıştır. Bu değişiklikler sayesinde, tekrarlanan hatalar sonucu ortaya çıkan eksikliklerin giderilmesi yönünde denizcilik firmalarına yeni sorumluluklar yüklenmiştir. Yangın kazalarının risklerinin tespiti ve önlenmesi konusunda denizcilik firmalarının alt yapı eksiklikleri göz ardı edilemez. Bu konuda yangın kazaları ile ilgili risklerin ve eksikliklerin kök sebepleri ortaya çıkarılması daha etkili yangın önlemlerinin alınmasına katkı sağlayacaktır. Tarihte meydana gelmiş ve tanker gemilerinin karıştığı kazalar çevre felaketlerine neden olmuştur, bu nedenle tankerlerin kaza riskleri üzerinde durulması gereken önemli bir konudur. Bu amaçla çalışmamızda kullanılmak üzere 2000-2020 yılları arasında meydana gelmiş gemi kazaları incelenmiştir. MAIB, IMO GISIS sistemi, MAIIF, MCA, MAIA, NTSB, USCG, EMSA, DEKIK ve Klas Kuruluşlarının veri tabanlarında kayıtlı 8820 deniz kazasından 288 tanesi tanker gemilerinde meydana gelmiş yangın kazalarıdır. Tezin konusu, amacı ve hedefleriyle uyumlu olan 27 kaza raporu ve 11 adet yıllık kümülatif raporundan elde edilen veriler çalışmada kullanılmıştır. Ayrıntılı bir şekilde incelenen raporlar doğrultusunda yangına sebebiyet veren riskler, nedenler ve hata zincirleri tespit edilmiştir. Araştırma yapılan gemiler petrol tankeri statüsündeki; ham petrol tankeri, kimyasal yük taşıyan tankerler, yağ çeşidi ürünleri taşıyan tankerler ve ürün tankerleridir. Bu tez çalışmamızda kullanılan analiz yöntemleri ve elde edilen sonuç verileri sayesinde denizcilik firmalarının emniyet ve yangınla mücadele konularında ihtiyaçlarına cevap vermek amaçlanmıştır. Bu sayede denizcilik şirketleri ve yetkili otoritelerin hedefi olan gemilerin yangın emniyetlerinin artırılması ve yangın kazalarının azaltılması hedeflenmiştir. Çalışmaya konu olan tanker tipleri kategorisinde tanker taşımacılığı ve/veya işletmeciliği yapan 15 denizcilik firmasıyla ve tankerlerde görev yapmış zabitan ve mühendislerle, denizcilik kökenli akademisyenlerle ve risk analizleri konusunda uzman kurumlarla ve risk değerlendirme uzmanlarıyla görüşmeler ve mülakatlar yapılmıştır. Tanker gemilerinde meydana gelebilecek yangın risklerinin ve bu risklerin önlenmesine yönelik elde edilen verilerin incelenmesinde Hata Ağacı Analinizi (FTA), Olay Ağacı Analizi (ETA), Bow-Tie analizlerinden faydalanılmıştır. Bu analiz yöntemlerine destek amaçlı İnsan Güvenilirlik Analizi Yöntemi'nden (SPAR-H) yararlanılmıştır. Elde edilen verilerin analizi bilgisayar tabanlı ISOGRAPH Reliability Workbench ve Bow-Tie Pro programı ile yapılmıştır. Yangın tehlikesi ve risklerinin tespiti için önemli olayların kaynağına ulaşılmış, tehditler, sonuçlar, bariyerler ve bariyerlerin durumu analiz edilerek olaylara özgü sonuçlar irdelenmiş ve sonuçlara ulaşılmıştır. Bow-Tie analizi çalışmasını desteklemek amacıyla literatürde daha önce yapılan risk değerlendirme çalışmaları, geçmiş kayıtlar, standartlar incelenmiş ve bilgisayar tabanlı programlardan faydalanılmıştır. Analizlerin sonucunda ulaşılan en önemli bulgu kazalara sebebiyet verek kök nedenlerin başında insan faktörü olduğu görülmüştür. Kazalara sebep olan faktörlerin arasında insan hatasının etkisi %88 olduğu tespit edilmiştir. Sonuç olarak, yürütülmüş olan bu çalışma sayesinde denizcilik sektörünün vazgeçilmezi olan tankerlerde emniyet seviyesinin artırılması konusunda katkı sağlamak amaçlanmıştır. IMO'nun regülasyonlarının da dayandığı bilimsel çalışma eksikliği konusunda denizcilik sektörüne katkı sağlanmıştır. Çalışmada kullanılan yöntemlerin etkinliği ve elde edilen verilerin kapsayıcı olması nedeniyle çalışmanın bilimsel katkısı da büyük önem arz etmektedir. Denizcilik camiasına ve literatüre katkı sağlayacak olan bu tez çalışmasının çıktıları elde edilen verilerin değerlendirilmesi neticesinde ortaya çıkarılmıştır. Anahtar Kelimeler: Risk Değerlendirmesi, Tanker, Yangın, Patlama, FTA, ETA, Bow-Tie, Kargo Operasyonu, Denizcilik, Deniz Kazaları