Doğrudan yabancı yatırım özümseme kapasitesinin büyüme ve Ar-Ge harcamaları üzerine etkisi

Teoride, DYY'nin ekonomik büyüme üzerinde sadece yatırım yapılan ülkenin sermaye stokuna katkıda bulunmasının doğrudan etkisiyle değil, aynı zamanda yayılma etkileriyle de olumlu bir etkisi olduğu üzerinde durulmaktadır. Bu yayılma etkileri, istihdam yaratma, vergi avantajları sağlama, Araştırma Geliştirme (Ar-Ge) merkezleri kurma, organizasyon yeteneği kazandırma, üretimi ülkeler arasında entegre etme, beceri, teknolojik bilgi ve beşeri sermaye gelişimine katkıda bulunma şeklinde sıralanabilir. Bu etkiler içerisinde yerel firmalara göre bilgi ve teknoloji açısından daha üstün konumda olan DYY'lerin sağlayacağı teknolojiye ve beşeri sermayeye katkıları ekonomik büyüme için ayrı önem arz etmektedir. Bu noktada, yatırım yapılan ülkenin gelen DYY'nin doğrudan ve dolaylı sağlayacağı faydalardan yararlanabilmesi için "özümseme, hazmetme veya emme kapasitesi" kavramı öne çıkmaktadır ve literatürde giderek daha fazla incelenmektedir. Bu kapsamda, odaklanılan konu yatırım yapılan ekonominin önemli DYY yayılmalarından ortaya çıkan fırsatlardan faydalanma kabiliyetidir. Özümseme kapasitesi bir ekonominin DYY tarafından sağlanan faydaları karşılama kapasitesi ve yeteneğini ifade eder. Bu kapsamda özümseme kapasitesi faktörleri, DYY yayılmalarına aracılık eden ve bir ekonominin bilgi ve teknoloji yayılma etkilerini emme yeteneğini etkileyen faktörlerdir. Bu faktörler beşeri sermaye, finansal gelişme, ticarete açıklık, kurumların kalitesi, Ar-Ge harcamaları ve altyapı gibi faktörlerdir. Tezin amacı, Türkiye başta olmak üzere seçilen ülkelerin DYY'nin faydalarından yararlanabilmesi için seçilen özümseme kapasitesi faktörleri ile bir özümseme kapasitesi endeksi hesaplamak, Türkiye'nin özümseme kapasitesi bağlamında seçilen ülkelerle konumunu belirlemek, bu kapsamda Türkiye başta olmak üzere ülkeler için politika önermelerinde bulunmak ve özümseme kapasitesini DYY ile birlikte ele alarak büyüme ve Ar-Ge harcamaları ile ilişkilendirmektir. Bu bağlamda, öncelikle tezde seçilmiş bazı ülkeler ile Türkiye'nin DYY'nin faydalarından yararlanabilme yeteneğini ölçme bağlamında özümseme kapasitesi hesaplanmış ve karşılaştırılmıştır. Tezde, özümseme kapasitesinin tespitinde literatürü takiben insan sermayesi endeksi, ticarete açıklık, Ar-Ge harcamalarının Gayri Safi Yurtiçi Hasıla (GSYH) içindeki payı ve altyapı faktörleri kullanılarak bir özümseme kapasitesi endeksi hesaplanmıştır. Bu endeks değeri DYY ile birlikte ele alınarak büyüme ve Ar-Ge harcamaları ile ilişkilendirilmiştir. Ülkelere ilişkin tüm değişkenlere 1999 yılı itibari ile ulaşılabildiği için 1999 yılı başlangıç yılı olmak üzere 1999-2017 yıllarını kapsayan 19 yıl ve 16 ülke için bir panel veri analizi yapılmıştır. Yapılan panel veri analizi sonucunda DYY ile özümseme kapasitesinin bir araya geldiğinde ekonomik büyümeyi ve Ar-Ge harcamalarını pozitif yönde etkilediği sonucuna ulaşılmıştır.