Doğu karadeniz bölgesi fındık depo zararlıları ve doğal düşmanlarının belirlenmesi ile laboratuvar koşullarında Plodia interpunctella (Lepidoptera: Pyralidae)'nın bazı fındık çeşitlerindeki biyoekolojik özellikleri, kalite üzerindeki etkileri ve fosfin direncine karşı değiştirilmiş atmosfer uygulamalarının değerlendirilmesi

Fındık, Türkiye'nin tarımsal üretim ve ihracatında önemli bir yere sahip olan, hem çerezlik tüketim hem de işlenerek katma değer sağlayan bir tarımsal üründür. Bu çalışmada, depolama sürecinde fındıkta görülen zararlılar ve doğal düşman türlerinin belirlenmesi, laboratuvar koşullarında Plodia interpunctella (Hübner) (Lepidoptera: Pyralidae)'nın bazı önemli fındık çeşitlerindeki biyoekolojik özelliklerinin ortaya konulması, bu türün fındık kalitesi üzerindeki etkilerinin değerlendirilmesi ve fosfin direncine karşı değiştirilmiş atmosfer uygulamalarının etkinliğinin araştırılması amaçlanmıştır. Birinci bölümde, Doğu Karadeniz Bölgesi'ndeki (Ordu, Giresun ve Trabzon) fındık depolama alanlarının zararlı ve faydalı faunaları belirlenmiştir. İkinci kısımda ise, önemli bir depolanmış ürün zararlısı olan P. interpunctella'nın, bölgede yaygın olarak üretilen Çakıldak, Mincane, Palaz ve Tombul fındık çeşitleri üzerindeki yaşam çizelgesi ile tüketim ve atık üretim parametreleri incelenmiştir. Üçüncü bölüm, P. interpunctella'nın aynı fındık çeşitlerinde beslenerek neden olduğu kimyasal kalite değişimlerini içermektedir. Dördüncü ve son bölümde ise, Doğu Karadeniz Bölgesi'nden toplanan P. interpunctella popülasyonlarının fosfin direnç seviyeleri incelenmiş ve fosfin dirençli popülasyonlara karşı azot ile modifiye edilmiş atmosfer uygulamalarının etkinliği, farklı sıcaklıklar ve uygulama sürelerinde, yumurta ve larva dönemlerinde değerlendirilmiştir. Araştırma sonuçlarına göre, Haziran 2022 - Kasım 2023 tarihleri arasında gerçekleştirilen sörveylerde, 94'ü sanayi kuruluşu, 69'u tüccar deposu ve 11'i üretici ambarı olmak üzere toplam 174 örnekleme yapılmıştır. Örneklerde, Coleoptera ve Lepidoptera takımına ait 10 familyadan toplam 21 zararlı tür tespit edilmiştir. Bu türlerden 11 tanesi depolanmış fındık zararlısıdır. En yaygın zararlılar Cadra cautella (Walker) (Lepidoptera: Pyralidae) (%55.8), P. interpunctella (%50.5), Tribolium confusum Jacquelin du Val (Coleoptera: Tenebrionidae) (%17.2) ve Carpophilus dimidiatus (Fabricus) (Coleoptera: Nitidulidae) (%16.7) türleri olmuştur. Faydalılar arasında ise Habrobracon hebetor (Say) (Hymenoptera: Brachonidae), Venturia canescens (Gravenhorst) (Hymenoptera: Ichneumonidae) ve Blattisocius tarsalis (Berlese) (Mesostigmata: Blattisociidae) türleri belirlenmiş, en yaygın tür H. hebetor (%24.7) olarak kaydedilmiştir. Plodia interpunctella'nın farklı fındık çeşitleri üzerindeki gelişim süreleri karşılaştırıldığında, en uzun toplam yaşam uzunluğu Mincane çeşidinde (51.88 gün) gözlenmiştir. Yaşam çizelgesi parametreleri arasında net üreme gücü (R0), kalıtsal üreme yeteneği (r) ve üreme gücü sınırı (λ) bakımından çeşitler arasında farklılık görülmemiştir. En düşük R0 değeri Çakıldak'ta (45.19), en yüksek ise Tombul'da (55.09) tespit edilmiştir. Yürütülen 120 günlük projeksiyonlar sonucunda, popülasyon büyüklüğü en yüksek Tombul çeşidinde, en yüksek tüketim ve atık üretimi ise Mincane çeşidinde hesaplanmıştır. Plodia interpunctella'nın fındıkta neden olduğu kimyasal değişimler incelendiğinde, bulaşık fındıklarda aynı çeşitlerin kontrol grupları ile kıyaslandığında nem oranının arttığı, protein ve kül oranlarının ise azaldığı gözlenmiştir. Ayrıca, peroksit ve serbest yağ asitliği gibi istenmeyen parametrelerde artış, antioksidan aktivitede ise azalma tespit edilmiştir. Yağ asitleri kompozisyonunda ciddi değişiklikler gözlenmemiş olmakla birlikte, P. interpunctella'nın beslendiği fındıklarda aterojenisite ve trombojenisite gibi sağlık açısından olumsuz parametrelerde artış eğilimi saptanmıştır. Serbest aminoasit kompozisyonu ise oksidatif bozulma ve protein yıkımını işaret etmiştir. Fındık depolama alanlarından toplanan P. interpunctella popülasyonlarında larva ve yumurta döneminde fosfine karşı direnç tespit edilmiştir. Fosfin direnç çalışmaları sonucunda Ordu ilinden elde edilen bir popülasyonun hem larva hem de yumurta döneminde (Or5) ve Giresun ilinden toplanan bir popülasyonun yumurta döneminde (Gir2) fosfin direnci gözlenmiştir. Fosfin dirençli P. interpunctella popülasyonların mücadelesi için %99 azot ile modifiye edilmiş atmosfer uygulamalarının etkisi değerlendirilmiş ve 30°C'de 2.5 günlük azot uygulamasının yumurta döneminde %100 ölüme neden olduğu belirlenmiştir. Larva döneminde ise 30°C'de en az 3 günlük azot uygulamasının tüm bireyleri öldürdüğü bulunmuştur. Bütün bu çalışmalar, fındığın depolama sürecinde zararlıların etkilerini detaylı bir şekilde ortaya koyarak, depolanmış fındıklarda zararlılarla mücadele yöntemlerinin geliştirilmesine önemli katkı sunmaktadır.