Duygusal emek ve tükenmişlik ilişkisinde psikolojik sermaye ve kişilik özelliklerinin rolü

Bu çalışmanın temel amacı, sağlık çalışanlarının duygusal emek ile tükenmişlik seviyeleri arasındaki ilişkide psikolojik sermayenin aracı ve beş faktör kişilik özelliklerinin düzenleyici etkisini ortaya koymaktır. Araştırmanın kapsamı, Konya ilini içermekte olup, örneklem grubu ise Konya'daki Necmettin Erbakan Üniversitesi Meram Tıp Fakültesi Hastanesi ile Selçuk Üniversitesi Tıp Fakültesi Hastanesi'nde görev yapan sağlık personelinden oluşmaktadır. Örneklem grubunun belirlenmesinde, kolayda örnekleme tekniği tercih edilmiştir. Araştırmada veri toplamak amacıyla anket formları kullanılmıştır. Anket formları, toplamda beş ana bölümden meydana gelmektedir. İlk bölümde demografik bilgiler, ikinci bölümünde, Diefendorff, Croyle ve Gosserand (2005) tarafından geliştirilen ve Basım ve Beğenirbaş (2012) tarafından Türkçeye aktarılan "Duygusal Emek Ölçeği" ele alınmıştır. Üçüncü bölümde ise, Maslach ve Jackson (1981) tarafından hazırlanan ve Ergin (1992) tarafından Türkçeye uyarlanan "Tükenmişlik Ölçeği" incelenmiştir. Dördüncü bölümde, Luthans, Avolio, Avey ve Norman (2007) tarafından oluşturulan ve Çetin ve Basım (2012) tarafından Türkçeye çevrilen "Psikolojik Sermaye Ölçeği" kullanılmıştır. Son olarak, beşinci bölümde Beş Faktör Kişilik Özellikleri Ölçeği üzerinde durulmuş olup bu ölçek Benet-Martinez ve John tarafından 1998 yılında ortaya konmuş olup, 2005 yılında Sümer ve Sümer tarafından Türkçeye adapte edilmiştir. Analiz için kullanılan veriler, nicel araştırma yöntemi kullanılarak üç aylık bir online anket uygulaması ile 441 sağlık çalışanından toplanmıştır. Verilerin analizinde SPSS 22.0, AMOS 21.0 ve SmartPLS 4.1.1.1 yazılımları kullanılarak yapısal eşitlik modeliyle analiz işlemleri gerçekleştirilmiştir. Bu kapsamda verilere ilk olarak, betimsel (tanımlayıcı) istatistikler uygulanmıştır. Devamında, ölçeklerin güvenilirlik ve geçerlilik düzeylerinin değerlendirilmesi için güvenilirlik testleri ve faktör analizleri gerçekleştirilmiştir. Daha sonra, araştırma kapsamındaki değişkenler arasındaki ilişkiyi ve etkiyi belirlemek için korelasyon ve yapısal eşitlik model analizleri gerçekleştirilmiştir. Ölçeklerin geçerliğini belirlemek üzere; önce açıklayıcı sonra doğrulayıcı faktör analizi kullanılmıştır. Açıklayıcı faktör analizi sonucunda; duygusal emek ölçeğine uygulanan faktör analizine göre 13 maddeden oluşan ölçeğin toplam varyansın %71.85'ini açıklayan üç faktörlü bir yapı, tükenmişlik ölçeğinde 22 maddeden oluşan ölçeğin toplam varyansın %60.13'ünü açıklayan üç faktörlü bir yapı, psikolojik sermaye ölçeğinde 24 maddeden oluşan ölçeğin toplam varyansın %57.44'ünü açıklayan dört faktörlü bir yapı ve kişilik özellikleri ölçeğinde 44 maddeden oluşan ölçeğin toplam varyansın %55.61'ini açıklayan beş faktörlü bir yapı ortaya çıkmıştır. Doğrulayıcı faktör analizi sonucunda ise ölçeklerin yeterli uyum indekslerine sahip olduğu kanıtlanmıştır. Güvenilirlik analizi sonucunda Cronbach-α katsayısına göre, ölçeklerin yüksek bir güvenilirlik düzeyine sahip olduğu belirlenmiştir. Model uyumunu sağlamak için, küçük örneklemlerle çalışabilen ve çok değişkenli normal dağılım varsayımına ihtiyaç duymayan kısmi en küçük kareler yapısal eşitlik modeli (KEKK-YEM) tercih edilmiştir. Aracılık modelinin açıklanmasında Zhao, Lynch ve Chen (2010) tarafından geliştirilen aracılık tipolojisi kullanılmıştır. Düzenleyici etkinin belirlenmesi için, Baron ve Kenny (1986)'nin yöntemi esas alınmıştır. Analiz sonucunda duygusal emek davranışlarının tükenmişlik ve psikolojik sermaye üzerinde pozitif yönlü anlamlı, psikolojik sermaye algısının ise tükenmişlik üzerinde negatif yönlü anlamlı bir etkisi olduğu görülmüştür. Psikolojik sermayenin duygusal emek ve tükenmişlik ilişkisinde kısmi aracı etkisi olduğu ve beş faktörlü kişilik özelliklerinin duygusal emek ve tükenmişlik ilişkisinde düzenleyici etkisi olmadığı görülmüştür. Çalışmanın son bölümünde sonuçlar ve önerilere yer verilmiştir.