Eski Uygur Türkçesindeki zarf-fiil eklerinin işlevsel analizi

Türkçe üzerine yapılan dilbilim, anlambilim ve şekil bilgisi çalışmaları gün geçtikçe artmaktadır. Zarf-fiiller, Türk dilinin tarihi dönemlerinde de cümle yapısına önemli katkılar sunmuş, amaç-sonuç, sebep-sonuç, zaman, durum, kıyas, şart, sınırlandırma, bağlama, görelilik, üsteleme, karşıtlık, birliktelik vb. gibi oldukça fazla anlam ilişkileri kurabilen önemli bir yapıdır. Eski Uygur Dönemi yapıtları, dil tarihi bakımından kıymetli olup bu yapılar kullanım özelliklerini incelemek için zengin bir zemin oluşturur. Yapılan çalışmada, Budist sahası metinleri başta olmak üzere çeşitli dinî ve öğretici metinlerde geçen zarf-fiil ekleri tespit edilerek işlevsel yönden sınıflandırılmış; metin içindeki görevleri anlama sağladıkları katkı, anlatıdaki işlevsel rolleri analiz edilmiştir. Bu çalışmada, Eski Uygur Türkçesi dönemi eserlerinden toplam beş tanesi (Aç Bars Hikâyesi, Kuanşi İm Pusar, Maytrısimit, Huastuanift, Irk Bitig) taranmıştır. Yapılan taramada, bu eserler üzerinde daha önce yapılmış transkripsiyon çalışmaları esas alınmış, yeni bir okuma ve çeviri çalışması yapılmamıştır. Eserlerde yer alan, zarf-fiillerin işlevleri belirlenmiş bu zarf-fiil eklerinin kullanım sıklığı ve anlam çeşitliliği ortaya konmuştur. Zarf-fiil ekleri 12 anlam işlevine göre tasnif edilmiş; bunlardan bağlama, hâl, sebep, zaman, şart, sınırlandırma, tasvirî fiil işlevleri tespit edilmiş; vasıta, kıyaslama, karşıtlık, görelik, üsteleme işlevlerine ise taranan eserlerde örneğe rastlanmamıştır. Taranan eserlerde geçen bazı örneklerde zarf-fiil eklerinin varlığı bilinse de metnin eksik oluşu, bazı harflerin silik oluşu gibi nedenlerle eklerin cümle içindeki işlevleri tespit edilememiştir. Sonuç olarak, zarf-fiillerin Eski Uygur Türkçesi döneminde geniş bir kullanım alanına sahip olduğu, çokanlamlılık gösterdiği ve cümleye anlam katma bakımından önemli işlevler üstlendiği ortaya konulmuştur. Anahtar Kelimeler: Eski Uygur Türkçesi, İşlevsel Dil Bilgisi, Zarf-fiil Ekleri.