Evliya Çelebi Seyahatnâmesi'ne göre Osmanlı-Safevî ilişkileri

Osmanlı Devleti, üç kıtada egemenlik tesis etmiş ve altı asırdan fazla varlığını devam ettirmiş büyük bir devlettir. Safevî Devleti ise İran ve Azerbaycan başta olmak üzere çok geniş topraklara iki buçuk asır kadar hükmedebilmiş büyük bir Türk devletidir. Bu iki devlet, birbirlerine komşu olmakla aynı topraklar üzerinde hâkimiyet tesis etmeye çalışmış ve yıllarca süren savaşlarda ele geçirilen bölgeler sürekli olarak el değiştirmiştir. XVI. asrın başında Azerbaycan coğrafyasında kurulan Safevî Devleti, iki asır kadar önce kurulan Osmanlı Devleti ile siyasi, dinî, ekonomik olarak mücadele etmiştir. Bu mücadeleler sonucunda da yukarıda adı geçen devletlerin sınırlarında ve bünyelerinde büyük değişmeler yaşanmıştır. Kimi zaman barışın kimi zaman ise savaşın hâkim olduğu ikili ilişkilerde barışın bozulmasında en başta ekonomik sebepler olmak üzere siyasi ve mezhebî gerekçelerin de payı vardır. İki devlet arası savaşlar, her iki taraf tarihçilerince yazılmasına rağmen, barış zamanlarında ilişkilerin ne şekilde yürütüldüğü hakkında çok az kaynak bilgi vermektedir. İşte burada ana kaynağımız olarak kullanacağımız Evliya Çelebi, iki güç arası sadece siyasi ilişkileri anlatmamış; sosyal, kültürel, ekonomik, mezhebî vb. pek çok alana eserinde yer vermiştir. Evliya Çelebi, Safevî diyarında hem resmî görevlerle hem de seyyah sıfatıyla bulunmuştur. O, Osmanlı hükmündeki isyancı bir beyin teslimi, kervan ticaretinin sorunsuz şekilde ilerlemesi, sınır topraklarına tecavüzün önlenmesi, gasbedilen malların geri alınması ve Safevîlerce esir edilen bir beyin kurtarılması gibi meselelerin çözümü için Azerbaycan ve Acem diyarına gönderilmiştir. İkili ilişkilerin barış içinde yürütülmesi için de oldukça çaba göstermiştir. Anahtar sözler: Evliya Çelebi, seyahat, Osmanlı, Azerbaycan, Safevî, Kızılbaş.