Kurumsal dijital sorumluluk için bir çerçeve: Kavramsallaştırma ve ölçülebilir hale getirme

Dijital teknolojilerdeki hızlı gelişmeler, veri odaklı sistemler ve algoritmik karar alma süreçleri, kurumsal sorumluluğun sınırlarını genişletmiş ve geleneksel kurumsal (sosyal) sorumluluk çerçevelerini zorlayan yeni riskler, belirsizlikler ve beklentiler ortaya çıkarmıştır. Bu gelişmeler karşısında, Kurumsal Dijital Sorumluluk (KDS) kavramı, organizasyonların bireyler, toplum ve çevre üzerindeki etkilerini de kapsayan dijital alandaki sorumluluklarını ele alan bir kavram olarak ortaya çıkmıştır. Dijital sorumluluk uygulamalarını değerlendirmek ve geliştirmek için kapsamlı bir KDS anlayışına ve ölçülebilir hale getirilmiş bir çerçeveye ihtiyaç duyulmaktadır. Bu tez, söz konusu boşluğu gidermeyi amaçlayarak, etik ve sorumlu dijital yönetişimi destekleyen yapılandırılmış ve uygulanabilir bir KDS çerçevesi geliştirmeyi hedeflemektedir. Bu doğrultuda çalışmanın temel amacı, organizasyonların tüm paydaşlara karşı etik ve sorumlu bir dijital yönetişim anlayışını benimseyebilmelerini sağlayacak kapsamlı ve ölçülebilir bir KDS çerçevesi sunmaktır. Bu çalışma, kavramsallaştırma ve operasyonelleştirme olmak üzere keşfedici, iki aşamalı bir araştırma tasarımı benimsemiştir. İlk aşamada, KDS'nin kapsamını belirlemek amacıyla sistematik literatür taraması (SLT) ve uzman görüşlerinden yararlanılmıştır. Bu süreç sonucunda altı temel bileşen ve on sekiz boyuttan oluşan bir kavramsal çerçeve geliştirilmiştir: (1) Sürdürülebilir Dijital Ekosistem; Sorumlu İnovasyon, Yeterli Dijital Altyapı, Dijital Sürdürülebilirlik ve Dijital Refah, (2) Dijital Güvenilirlik; Dijital Şeffaflık, Hesap Verebilirlik ve Kurumsal Yönetişim, (3) Dijital Eşitlik ve Adalet; Dijital Erişilebilirlik, Dijital Kapsayıcılık ve Çeşitlilik ve Uyuşmazlık Çözümü ve Telafi, (4) Dijital Güçlendirme; Dijital Eğitim ve Okuryazarlık, Dijital Farkındalık ve Dijital Olgunluk, (5) Veri Etiği ve İnsan Hakları; Veri Sahipliği, Dijital Gizlilik, Dijital Güvenlik ve Özerklik ve (6) Yapay Zeka (YZ) Etiği; Etik YZ/Algoritmalar. İkinci aşamada, potansiyel göstergeler kapsamlı bir kaynak incelemesiyle elde edilmiş ve üç aşamalı bir seçim süreciyle geliştirilmiştir. Bu süreç sonucunda, kavramsal çerçeveyle uyumlu toplam 352 gösterge belirlenmiştir. Dördüncü adımda, sektör uzmanlarının katılımıyla gerçekleştirilen bir Gerçek Zamanlı Delphi çalışması ile göstergeler öncelik düzeyleri ve izlenebilirlik açısından değerlendirilmiştir. Uzman konsensüsüne ulaşan 292 gösterge, Ağırlıklı Toplam Modeli kullanılarak (en) yüksek, orta ve düşük öncelikli olmak üzere üç temel düzeyde sınıflandırılmıştır. Bu yapılandırılmış gösterge seti, organizasyonların dijital sorumluluk performanslarını izlemelerine, değerlendirmelerine ve geliştirmelerine olanak sağlamaktadır. Araştırma bulguları, paydaş beklentileriyle uyumlu, yapılandırılmış ve çok boyutlu bir KDS yaklaşımının gerekliliğini ortaya koymaktadır. Bu tez, hem akademisyenlere hem de uygulayıcılara etik, kapsayıcı, güvenli, sürdürülebilir ve sosyal açıdan sorumlu dijital uygulamalar için gerekli kapsamlı ve işlevsel bir çerçeve sunmaktadır. Önerilen bu çerçeve, kurumsal yönetişim yapıları içerisine sorumlu dijital davranışın stratejik biçimde entegre edilebilmesini sağlayacak bir araç niteliğindedir. Bu çalışma, KDS üzerine akademik söylemi genişletmekte ve organizasyonların dijital faaliyetlerini etik normlar ve sorumlu yönetişim ilkeleriyle uyumlu hale getirmelerine rehberlik etmektedir.