Geri dönüştürülebilir ambalaj atıklarını toplama- ayırma tesisleri (TAT) etkinliklerinin hibrid bir model önerisi ile incelenmesi

Sanayi devrimi sonrası bilinçlenen toplumun gelir ve refah seviyelerinin yükselmesiyle ürünleri koruma fonksiyonunun yanında, tanıtım, bilgilendirme gibi birçok fonksiyonu yerine getiren ambalajlı ürünlere olan talebini arttırmıştır. Dünya nüfusunun artmasıyla, ambalaj atıkları her geçen gün çoğalarak çevreyi tehdit eder hale gelmiştir. Ambalaj atığının çevre üzerindeki olumsuz etkisi ve bakir kaynakların kullanımından kaynaklı ekonomik kayıplar, geri dönüşüm sürecini zorunlu hale getirmiştir. Geri dönüşüm sürecindeki en önemli aşama olan ambalaj atığının toplanması ve kategorilerine göre ayrıştırılması işlemlerinin başarısı, bu işlemlerin etkin bir şekilde yönetilmesine bağlıdır. Türkiye'de ambalaj atıklarının toplanması ve kategorilerine göre ayrıştırılması işlemini Toplama-Ayırma Tesisleri (TAT) üstlenmektedir. TAT'larda faaliyetler gerçekleştirilirken ve kararlar alınırken geri dönen kullanılmış ambalaj atığı miktarı, toplama ve ayırma işlemi için gerekli personel sayısı, toplama ve ayırmada kullanılan araç-gereç miktarı gibi bir çok kriter dikkate alınmaktadır. Bu da TAT'lar hakkında yapılan çalışmalarda Çok Kriterli Karar Verme (ÇKKV) yöntemlerinin kullanılmasını gerektirmektedir. Bu çalışmada, Çok Amaçlı Karar Verme (ÇAKV) yöntemlerinden Çok Amaçlı Doğrusal Programlama (ÇADP) ile modellenen Çok Kriterli Veri Zarflama Analizi (ÇKVZA) Global Kriter Yöntem kullanılarak çözülmüştür. ÇKVZA, klasik VZA'nın ayrım gücünü iyileştirmek için geliştirilen bir ÇADP probleminden oluşmaktadır. Fakat ÇKVZA çözümü sonucunda elde edilen üç farklı etkinlik değeri, karar vericinin bir tercih yapması gerekliliğine yol açacağından insan hatası ihtimalini beraberinde getirmektedir. Önerilen Global-Çok Kriterli Veri Zarflama Analizi (G-ÇKVZA), ÇKVZA sonucunda ulaşılan üç etkinlik değerini tercih bilgilerine ihtiyaç duymayan Global Kriter Yöntem ile çözerek tek bir etkinlik değerine dönüştürmektedir. Böylece insan hatası ihtimali ortadan kaldırılarak, alınacak kararlar tamamen kantitatif karar verme teknikleri ile alınabilecektir. Bu çalışmada, İç Anadolu Bölgesinde toplama ve ayırma işlemini gerçekleştiren 67 TAT'ın etkinlik incelemesi yapılmıştır. Etkinlik incelemesine öncelikle atık yönetim sistemi hakkında yapılan çalışmalar ve uzmanlardan (çevre mühendisleri ve TAT yöneticileri) alınan görüşler doğrultusunda bir değişken havuzu oluşturularak başlanmıştır. Daha sonra bir uzman görüş formu vasıtasıyla bu değişken havuzundan girdi ve çıktıları belirleyebilmek için VZA ile ilgili çalışmalar yapan ve çevre mühendisi öğretim elemanlarından görüş alınmıştır. Son olarak uzman görüş formlarından elde edilen girdi ve çıktı değişkenlerinin modele uygun olup olmadığını belirlemek için korelasyon analizi yapılmış ve modelde kullanılan girdi-çıktılar belirlenmiştir. İnceleme sürecinde, bu çalışmada önerilen global kriter yöntem tabanlı Global- Çok Kriterli Veri Zarflama Analizi (G- ÇKVZA) ile çözüm yapılmıştır. G-ÇKVZA modeli ile üç amaç fonksiyonu tek bir amaç fonksiyonuna dönüştürülüp, her bir Karar Verme Birimi (KVB) için bu çalışmada önerilen ideal çözümden uzaklığın normalleştirilmiş derecesi hesaplanmıştır. Bu hesaplamayla global etkinliğin ÇKVZA'nın hangi amacına daha yakın gerçekleştiği belirlenmiştir. Elde edilen sonuçlar değerlendirilerek paydaşlara (Belediyeler, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Öğretim Elemanları, TAT Yöneticileri) ve tesislere önerilerde bulunulmuştur.