Genetic diversity pattern in female and male trees of Populus euphratica populations sampled from Göksu river basin

Güney ve Güneydoğu Türkiye'de doğal olarak dağılmış dört kavak türünden biri olan Populus euphratica (Fırat kavağı), yüksek sıcaklık, düşük nem, tuzlu ve kireçli topraklar gibi ekstrem koşullarda dahi varlığını sürdürebilmektedir. Fırat kavağı, hem sağlıklı bir nehir ekosisteminin sürdürülebilirliği hem de yenilenebilir enerji kaynaklarının temini açısından büyük önem taşır. Bununla birlikte, insan nüfusundaki devamlı artış sebebiyle su kaynakları azalmakta ve Fırat kavağı için habitat tahribatı kaçınılmaz hale gelmektedir. Son çalışmalar, tür içi çeşitliliğin azaldığını ve genetik kaynaklardaki kaybı doğrulamaktadır. Dolayısıyla, gen kaynaklarının doğru kullanımı ile tür için etkin koruma sağlayabilmek adına cinsiyetler arası genetik çeşitliliğin ve genetik yapılanmanın incelenmesi büyük önem taşımaktadır. Bu Yüksek Lisans Tezinde, Göksu nehri ekosisteminden örneklenen Fırat kavağı popülasyonlarında yer alan dişi ve erkek bireylerin genetik çeşitliliği ve genetik yapısı yedi mikrosatelit belirteci (SSR: basit tekrar dizileri) ile incelenmiştir. Çalışmada kullanılan mikrosatelit belirteçleri, daha önce kavak türlerinde yapılan cinsiyet belirleme çalışmalarına göre seçilmiştir. Kavaklarda cinsiyet kromozomlarının varlığı öne sürülmüş, ancak Fırat kavağı için cinsiyet kromozomundaki cinsiyet belirleyici bölgenin yeri belirlenememiştir. Bu çalışmada diğer Kavak türlerinde cinsiyete özgü olduğu tespit edilen mikrosatelit belirteçleriyle Fırat kavağı için cinsiyetin moleküler düzeyde tanımlaması ve popülasyonlardaki genetik çeşitliliğin ortaya konulması amaçlanmıştır. Cinsiyetin büyümenin erken aşamalarında belirlenmesi üreme stratejilerinin geliştirilmesinde oldukça önemlidir zira genetik çeşitlilik programları, tür üreme aşamasına gelene kadar (10 ila 12 yıl) kullanılamaz. Dolayısıyla, çalışmadan elde edilen veriler tür için yapılacak ıslah çalışmalarında ve eşeye bağlı genetik çeşitliliğin araştırılmasında büyük önem taşır. Göksu havzasından örneklenen Fırat kavağı popülasyonlarında özel aleller çoğunlukla erkek bireylerde tespit edilmiştir. BPCA90 lokusu tespit edilen özel alellerin çoğuna sahip olmakla birlikte, erkek ve dişiye özgü özel aleller de bulundurmaktadır. Ayrıca BPCA90, genetik çeşitlilik parametrelerine göre çalışmamızdaki en bilgilendirici ve etkili lokustur. Yapılan genetik çeşitlilik analizleriyle incelenen lokuslarla dişi ve erkek ağaç popülasyonları arasında önemli bir varyasyon görülmemiştir. Popülasyon yapı analizleri, çeşitli kavak türlerinde cinsiyet tayini için kullanılan gen bölgelerinin Fırat kavağı popülasyonlarının dişi ve erkek ağaçlarında yüksek benzerlik gösterdiğini ortaya koymuştur. Her iki cinsiyette de eşit ihtimalle dağılan iki homojen gen havuzu gözlenmiştir. Çevresel faktörlere bağlı olarak üremeyi devam ettirmek için Fırat kavağı ağaçlarının aynı genotip ile farklı cinsiyetlerde çoğalması söz konusu olabilir. Olumsuz koşullarda oluşabilen bu sapmalar birçok kavak türünde gözlemlenmiştir. Bu çalışmanın sonuçları, Göksu nehrindeki Fırat kavağına popülasyonların genetik çeşitliliğinin tehlikede olabileceğini göstermektedir. Etkili popülasyon büyüklüğü analizi ve hesaplanan GW indekslerine göre, geçmişte popülasyon boyutlarında ciddi düşüşler yaşanmış olabilir ve günümüzde hayatta kalan popülasyonlar da bozulma tehlikesiyle karşı karşıya kalmaktadır.