İskoçyalı seyyah Charles Mac Farlane'in gözünden Osmanlı toplum yapısı

Bu çalışmanın amacı bir seyyah ve yazar olan Charles MacFarlane'nin1827-1828, 1847-1848 tarihleri arasında Osmanlı topraklarına yapmış olduğu seyahat ve bu seyahatler sonucunda kaleme almış olduğu eserlerden yola çıkarak, Osmanlı toplum yapısını irdelemektir. Söz konusu araştırmada; Osmanlı toplumunu oluşturan milletlerden bilhassa Türk, Rum ve Ermenilerin kültürel faaliyetlerine, dini yaşamlarına, eğlencelerine, karakteristik özelliklerine, geçim kaynaklarına ve sosyo-ekonomik farklılıklarına odaklanılmıştır. Tez konusunu oluşturan 1827-1828, 1847-1848 dönemleri incelendiğinde, hem Osmanlı Devleti'nin hem de Osmanlı toplum yapısının bir değişim geçirdiği anlaşılmaktadır. Charles MacFarlane, Osmanlı topraklarına gerçekleştirdiği ziyaretlerin nedenini kısaca şöyle izah eder: Osmanlı Devleti hakkında daha önceden ortaya koyulmuş araştırma ve gezi yazılarının güncelliğini yitirmesi durumu ve İmparatorluk çapında yaşanan modernleşme ve yenilik hareketlerini yerinde görme arzusu, söz konusu topraklara seyahat etme isteğini nevi şahsında uyandırmıştır. Mevzubahis seyahatin ilkini 1827-1828 seneleri arası oluştururken, 1847-1848 arasındaki dönem ise seyahatin ikinci ayağını ihtiva etmiştir. MacFarlane ilk seyahatinde Osmanlı toplumunu oluşturan Türk, Rum ve Ermeni üç büyük millete değinir. İlk seyahatinin üzerinden yaklaşık yirmi sene sonra 1847'de Osmanlı topraklarını yeniden ziyaret eden MacFarlane, yapılan reform ve yenileşme hareketlerini bizatihi yerinde görmek ister. Aradan geçen yirmi senelik zaman dilimini; askeri, iktisadi ve sosyal anlamda mukayese ederek, geniş bir perspektiften ülkenin genel ahvalini ortaya koyar. MacFarlane, 1839 Tanzimat Fermanının, Osmanlı toplumu nezdinde neyi ifade ettiği anlatmaya çalışır. Irk ve mezhep fark etmeksizin Osmanlı topraklarında yaşayan her vatandaş için can ve mal güvenliği tesis edilmeye çalışıldığını fakat hayata geçirilmek istenen reform hareketlerinin başarılı olamadığına değinir. Sonuç olarak Osmanlı'nın içinde bulunduğu politik, sosyal, iktisadi ve askeri kriz veya gerginlikler doğrudan veya dolaylı olarak toplum üzerinde etkisini göstermeye çalışır. Araştırmada Charles MacFarlane'nin sırasıyla 1829, 1850 ve 1853 yılında yayınlanmış olan iki seyahatnamesinden ve bir kitabından olmak üzere üç ayrı kitabından faydalanılmıştır. "Constantinople 1828" adlı iki cilt halinde olan seyahatnamesi, "Turkey and Its Destiny" adlı ve yine iki cilt halinde olan başka bir seyahatnamesi ve bu seyahatnamelerden yola çıkılarak yazılan "Kismet: Or, The Doom of Turkey" araştırmanın ana kaynaklarını oluşturmuştur. Çalışmamızın konusu ile aynı düzlemde yer alan diğer çalışmalar ve araştırmalar incelenmiş ve analiz edilmiştir.