İslâm fetihlerinden Büveyhîlere kadar Cibâl bölgesi

Bu çalışma, İslâm fetihlerinden X. yüzyıla kadar geçen süreçte Cibâl bölgesinin siyasî, idarî, dinî, etnik ve ekonomik yapısını şehir merkezli bir yaklaşımla incelemeyi amaçlamaktadır. Nihâvend Savaşı (21/642) sonrasında bölgenin Müslümanların hâkimiyetine girmesiyle birlikte Hemedan, Rey, İsfahan, Kazvîn, Hulvân, Kirmânşah, Kum ve Kâşân gibi şehirler İslâmî idareye dâhil edilmişlerdir. Bu şehirlerde idarî teşkilatlanma toplumsal yapı ve mezhebî dağılım zamanla büyük dönüşümler geçirmiştir. Tezde, söz konusu şehirlerin siyasî gelişmeleriyle birlikte etnik çeşitlilik, dinî inanç grupları, iktisadî faaliyetler ve mimarî dokuları da klasik İslâm tarihçileri ve coğrafyacıların aktardığı bilgiler ve modern literatür ışığında değerlendirilmiştir. Araştırma sonucunda Cibâl'in, sadece askerî ve idarî bir bölge değil, aynı zamanda erken İslâm dünyasında önemli bir ticaret, kültür ve mezhep etkileşimi alanı olduğu ortaya konmuştur. Özellikle Abbâsîler sonrası dönemde merkezî otoritenin zayıflamasıyla birlikte bölge, Büveyhîler gibi yerel hanedanlıkların denetimi altına girmiş; bu sürecin, şehirlerin bölgesel güç merkezleri olarak ortaya çıkmasına katkı sağladığı anlaşılmıştır. Anahtar Kelimeler: İslâm, Cibâl, Sâsâni, Hulefâ-yi Râşidîn, Emevîler, Abbâsîler