Designing intervention strategy for public-interest goods

Literatürde olumlu dışsal yararı olan ürünler olarak da bilinen kamu yararına olan ürünler kullanımı arttığında kullanan dışındaki kişilere de yararı olan ürünlerdir. Salgın hastalıklara karşı yapılan aşılar ve düşük karbon emisyonu üreten ürünler bilinen önemli örneklerdendir. Olumlu dışsal yararın olduğu durumlarda yanlış fiyat politikaları ve ürünün faydalarının göz ardı edilmesi ürünlerin gereken miktarda üretilememesi veya tedarik edilememesine yol açmakta ve bu durum bu tip sistemlere müdahale edilmesi gereksinimini doğurmaktadır. Devlet veya uluslararası kar hedefi gütmeyen organizasyonlar gibi merkezi bir otorite bu sistemlere ürünlerin kullanım seviyelerinin toplumsal istenen seviyelere yükseltilebilmesi için müdahale eder. Merkezi otoritenin amacı tedarik zincirine toplum yararına karar verdirmeyi sağlayacak bir müdahale stratejisi tasarlamak ve finanse etmektir. Müdahale mekanizması tasarlarken önemli noktalardan biri kullanılacak müdahale tiplerine karar vermektir. Müdahale tipleri ürünün arz veya talebini etkileyebilir. Talep artırıcı stratejilere yatırım yaparak pazardaki rassal talep seviyesini etkilemek müdahale tiplerinden biridir. Ürünlerin arzını etkilemek ise bir diğer müdahale tipidir. Bu müdahale tipi için seçenekler indirim, teşvik vermek veya verimi iyileştirici stratejilere yatırım yapmayı içerir. Gerçek hayat uygulamaları, merkezi otoritenin kısıtlı bir bütçe altında sisteme müdahale ettiğini göstermektedir. Bundan yola çıkarak bütçe planlamasını eniyilemeyi hedefleyen sosyal refah enbüyültme problemleri geliştirdik. İki seviyeli programlama yöntemini kullanarak geliştirdiğimiz modelleri tek seviyeli doğrusal olmayan modellere indirgedik ve analiz ettik. Alt seviye problemleri gazeteci çocuk problemi olarak modelledik. Öncelikle sadece sipariş miktarı başına verilen teşvikten oluşan bir müdahale stratejisini analiz ettik. Bu problemi tek perakendeci ve n perakendeciden oluşan sistemler için inceledik ve bütçenin tamamının normal koşullar altında kullanılacağını gösterdik. Daha sonra bu problemi merkezi otoritenin hem perakendeciye hem de üreticiye teşvik verdiği iki kademeli tedarik zinciri için inceledik. Merkezi ve üretici odaklı durumlar için sayısal analizler yaptık. Tezin geri kalan kısmında, aynı anda iki müdahale tipini uygulayan bütünleşik müdahale tasarımı üzerine çalıştık. İlk olarak, talep artırıcı strateji ve indirimden oluşan bütünleşik bir mekanizma önerdik. Bu mekanizma için iki karar modeli ve analitik sonuçları sunduk. İlk model eniyi bütçe miktarını ve bütçenin müdahale tiplerine paylaşımını bulmayı amaçlar. Bu model için indirim miktarının talep artırıcı stratejilere yapılan yatırımdan ve talebin iyileşme şeklinden bağımsız olabileceğini gösterdik. İkinci model belirli bir bütçenin müdahale tiplerine paylaştırılma şekline karar verir. Belirli koşullarda merkezi otoritenin bütün bütçeyi kullanacağını gösterdik. Ayrıca, Kaliforniya elektrikli otomobil pazarının verilerini kullanarak geliştirdiğimiz modeli test ettik ve faydalarını gösterdik. Daha sonra bu mekanizmayı özel bir durum için analiz ettik ve eniyi çözümü tanımladık. Eniyi çözümün analizi bütçe kısıtı dikkate alınmadan tasarlanan müdahalelerin bütçe açıklarına ve perakendeciye fazla para akışı yapılmasına neden olacağını göstermektedir. İkinci olarak, üretim veriminde belirsizliğin olduğu sistemler için talep artırıcı ve verimi iyileştirici stratejilerden oluşan bir bütünleşik mekanizma önerdik. Lognormal talep ve verim modelleri geliştirdik. Önerdiğimiz bu modeli Amerika grip aşısı pazarı verileriyle test ettik. Sonuçlar, talep ve verimi iyileştirmeyi hedef alan müdahale mekanizmalarının aşılama yüzdelerini önemli ölçüde iyileştirdiğini göstermektedir.