Kamusal alanların dönüşümünde kapsayıcı tasarım yaklaşımlarının etkinliği: İstanbul örneği üzerine bir inceleme

Dünya üzerinde farklı kimliklere ve kültürel yapılara sahip olan kentler, yerel ve global etkiler ile çeşitli dönüşümler geçirmektedirler. Yapılan araştırmalar ve uygulamalar, bu süreçte kullanılan tasarım yaklaşımlarının, kentsel alanların kullanıcıları ile etkileşimini belirlerken, mekanın yeniden üretimi ile de niteliksel kentsel değişimlerin doğduğunu ortaya koymaktadır [1][2][3][4][5]. Gehl (2010), nitelikli kentsel mekanı, daha fazla karşılaşmayı, etkileşimi ve kent yaşamını sunan bir ortam olarak tanımlamaktadır [6]. Bu bağlamda yapılan çeşitli uygulama süreçlerinde, kapsayıcı mekansal tasarım yaklaşımları geliştirerek çoklu kullanıcılara yer açabilmenin, çeşitlilik ortamı sağlayarak, kamusal yaşam kalitesini olumlu yönde etkilediği gözlemlenmektedir [7][8][9]. Artan kentsel alanlardaki yaşam kalitesi de sürdürülebilir ve sağlıklı gelişen kentsel mekan kullanımlarını da beraberinde getirir [10]. Kentlerdeki dönüşümlerde, kamusal olan yer; zaman, kullanıcı ve güç ilişkileri bağlamları ile her geçen gün daha önemli hale gelmektedir [11]. Şehirlerdeki deneyim çeşitliliğine yönelik olarak mekanların yerel kültürle ve toplumla güncel bağlantılarıyla programlanması, bir 'yer'deki sosyal kimlik duygusunu inşa edilebilir [6][12]. Değişikliklerle başa çıkabilmek, onlara uyum sağlayabilmek ve hatta onları şekillendirebilmek anlamına gelen 'kentsel dirençlilik' geliştikçe de çok sayıda değişime ev sahipliği yapan İstanbul'daki kamusal alanlarda 'yeniden' yaratımın ve sosyal kimlik duygusunun gelişebilmesi mümkün olabilir. [13] Tez çalışmasında, kapsayıcı tasarım yaklaşımlarının alanyazın çalışmalarında nasıl geliştiği ve Türkiye'deki yerel tez araştırmalarına ne şekilde yansıdığı incelenerek bu yaklaşımın, İstanbul'daki kapsayıcılık temelli yaklaşımlar ile dönüştürülen kamusal alanlardaki etkinliği araştırılmaktadır. İlkin, kente ilişkin üst ölçek kavramlardan 'sürdürülebilirlik, kentsel mekan ve insan-yer ilişkisi' anahtar kelimelerinden yola çıkılarak alanyazın taraması yapılmıştır. Yıllar içinde kapsayıcı tasarım yaklaşımı bağlamında üretilen önde gelen kuramların ve kavramların alanyazın çalışmalarındaki ve yerel kaynaklardaki kronolojik etki alanları incelenmiştir. Ardından, bu evrelerle gelişen kentsel tasarım akımlarının, bu gelişim içindeki yerleri saptanmıştır. Taramalarda belirlenen anahtar kelimelerin ve kavramların, yerel tez araştırmalarına ne ölçüde yansıdıkları, kavramların dağılımı ile yoğunlaşma süreçleri ele alınarak haritalandırılmıştır. Diğer yandan, İstanbul merkezi kamu yönetiminin, 2020-2023 yılları arasında yayınlanan strateji planları ve ana planları bu çerçevede ve aynı yöntemle incelenmiştir. Son olarak, İstanbul'da kapsayıcı mekansal tasarım sürecinin etkinliğini araştırmak üzere, kapsayıcılık temelli aşamalı stratejilerle uygulama sürecine kadar ilerletilen iki kamusal alan tespit edilmiştir. Bu sürecin etkinliğin ölçülmesine yönelik temsili alanlar olarak seçilen Maltepe ilçesindeki Zümrütevler Meydanı ve Fatih ilçesindeki Ordu Caddesi'nde, anket ve görüşmeler gerçekleştirilmiş, mevcut dönüşümleri ve bunların yerel bağlamdaki güncel kapsayıcı mekânsal tasarım yaklaşımlarının evrimi ile nasıl ilişkilendiği ele alınmıştır. Tez çalışması, İstanbul'daki kamusal alanların tasarımı, kapsayıcı tasarımın yerel evrim süreci, sağlıklı kentsel mekanlar için aşamalı stratejiler ve kullanımda ortaklaşalık hakkında bilgi edinmek isteyen kişiler ve kurumlar için faydalı olabilir.