Katmanlı ve zamansız bir kent olarak İstanbul: Metrobüs aksı üzerinden bir okuma

Zaman kavramı, günümüzde farklı disiplinlerde geniş bir karşılık bulmakla birlikte birey ile kent arasındaki ilişkisellik çerçevesinde ele alındığında yerleşik anlamlarının ötesine geçmektedir. Kent yaşamının hızla akan ritmi ve sürekli değişen dinamikleri de zaman algısını tanımlamayı güçleştirmektedir. Bu durum ise kentin kendi zamanını yitirdiği, geçmişle bağ kurmakta zorlandığı ve iz bırakamadığı bir zamansal muğlaklık yaratmakta ve kentin giderek yabancılaştığı bir aralığı ortaya çıkarmaktadır. Kentteki tekrarlayan rutinler ise zamanı gündelik akışın parçası haline getirerek özgün zaman algısını giderek silikleştirmektedir. Bu tezin amacı, zaman kavramını İstanbul'un doğu-batı aksında uzanan Metrobüs hattındaki kentsel duraklar üzerinden analiz ederek, metropol yaşamında zamanın farklı kavramsal boyutlarını ve bu boyutların kentsel mekâna yansımalarını ortaya koymaktır. Çalışmada yöntem olarak literatür analizi, kavramsal yorumlar, saha araştırması, yerinde gözlem ve fotoğrafik belgeleme ile çeşitli analiz teknikleri birlikte kullanılmıştır. Kuramsal çerçeve, Marc Augé'nin yok-mekân 'non-place', Henri Lefebvre'in mekânın üretimi 'production of space' ve ritimanaliz 'rhythmanalysis' ile Paul Virilio'nun hız ve zaman 'speed and time' kuramları gibi kent teorisine yön veren yaklaşımlar üzerinden bir kavramsal okuma ve analiz zemini oluşturmuştur. Tez kapsamında İstanbul'un mekânsal ve zamansal yapısı hız, katmanlaşma ve belirsizlik alt başlıklarında ele alınarak bu kavramların kentteki değişim ve dönüşümleri sınıflandırılmıştır. Metrobüs hattı, İstanbul'un çok katmanlı yapısının ve zamanın dönüşümünün okunabileceği çarpıcı bir kesit sunmaktadır. Tezin saha çalışmasında Metrobüs hattı üzerindeki belirli duraklar, amaçlı örnekleme 'purposive sampling' yöntemiyle seçilerek her durağın kentsel bağlamı, çevresindeki mekânsal görünümleri, tarihsel ve sosyo-ekonomik katmanlaşma düzeyi, ulaşım ağındaki konumu ve zamansal dönüşümlere verdiği yanıtlar dikkate alınmıştır. Seçilen duraklar ise tarihsel sürekliliğin izlenebildiği alanlar, kentsel gelişim ve dönüşüm bölgeleri ve geçiş niteliği taşıyan ara mekânlar gibi farklı kentsel karakterleri temsil etmektedir. Böylece hattın bütünündeki zamansal ve mekânsal çeşitlilik sınırlı sayıda durak üzerinden incelenmesi amaçlanmıştır. Araştırmada, zamanın hızlanması, katmanlaşması ve belirsizleşmesi olguları ile birlikte zamansal muğlaklık taşıyan kentsel aralıklar, ara mekân ve yok-mekân kavramları üzerinden analiz edilmiştir. Sonuç olarak kent ve mimarlık fiziksel mekân üretimi ile birlikte zamanın katmanlı yapısı bireysel ve toplumsal hafızaların ve sürekli dönüşen zamansal pratiklerin iç içe geçtiği dinamik bir organizma olarak değerlendirilmiştir. Tez, "katmanlılık, zaman ve kent" ekseninde belirsizlik, zamansızlık ve zamanın katmanlaşması kavramları aracılığıyla kentsel zamanın değişim ve dönüşümüne ışık tutmaktadır.