Kent çeperlerindeki kırkent r-urban yerleşim örüntülerinin diyalektik bir okuması: İstanbul-Çekmeköy

Günümüzde kırsal alanlar kentleşme baskısı altında dönüşüm geçirerek kırsal-kentsel mekân ilişkilerinin değişmesine neden olmuş; bu durum, kır ve kent arasındaki sınırların giderek belirsizleşmesine yol açmıştır. Kır ve kent arasındaki belirgin ayrımların ortadan kalkmasıyla, yeni bir kır-kent ilişki biçimi ortaya çıkmıştır. Kır ve kent arasındaki etkileşimin artması ve birbirine yakınlaşması, kır-kent ikiliğini düşünmeye ve kentlerin doğa ile ilişkisini yeniden sorgulamaya zemin hazırlamıştır. Sanayileşme, küreselleşme, ekonomi ve teknoloji gibi çok boyutlu süreçlerin yanı sıra pandemi ve afetler gibi krizler, kır-kent sınırlarının daha da belirsizleşmesine neden olmuştur. Özellikle İstanbul örneğinde, 1980 sonrası küreselleşme, neoliberalizm ve sanayileşme politikaları kırsal alanların yapılaşmasını ve dönüşümünü hızlandırmış ve kır-kent ilişkilerini yeniden şekillendirmiştir. Bu değişimler, kentin içinde kır, kır içinde kent durumunu ortaya çıkararak sınırların muğlaklaştığı ara mekanlar yaratmaktadır. Buradan hareketle, tez araştırmasının temel amacı; İstanbul çeperlerinde oluşan ve giderek artan kır-kent etkileşiminin ara mekân yerleşim örüntülerindeki görünümlerini irdelemektir. Ortaya çıkan ve KırKent 'R-Urban' olarak tanımlanan bu yeni yerleşim örüntüsünün hareket, karşılaşma ve deneyim alanı olarak potansiyellerini yeniden düşünmeyi hedeflemektedir. Tez araştırmasında dönüşümsel ve diyalektik bir bakış açısı ile geliştirilen etkileşim şeması ve kavramsal ilişkiler niceliksel ve niteliksel verilere dayalı olarak tarihsel okumalar, mevcut durumu gösteren haritalamalar, fotoğraflama ve kolaj gibi temsil araçları kullanılarak irdelenmiş; kır-kent durumunun İstanbul üzerindeki kavramsallaştırılması yapılmış ve kentin çeperinde gelişim gösteren, kırsal ve kentsel sınırları muğlaklaşan Çekmeköy'e odaklanılmıştır. Çekmeköy'ün yerleşim örüntülerinin kır-kent sınırlarının belirsizleşerek ortaya çıkardığı, eşikler, ara ve melez mekanların potansiyelleri tartışılmıştır. Çekmeköy, mekânsal ve sosyo-kültürel ikiliklerin yaşandığı bir alan olarak, yerleşim örüntülerinde ayrışma/ karışma, çeşitlilik/ tekdüzelik, doğal/yapma, parçalı/bütüncül, yapım/ yıkım gibi karşıtlıkların KırKent 'R-Urban' yaşamının uyum içinde gelişmesini sağlayacak potansiyeller sunduğunu gösterir. Dolayısıyla kır-kent arakesitleri; doğal kaynakların planlanması, doğa-insan-mekan ilişkilerinin yenilenmesi, üretim uygulamaları ve ekolojik dayanıklılığın sağlanması açısından önemli potansiyeller taşır. Gelecekteki çoklu krizlere karşı kentin dayanıklılığını artırmak üzere, etkin kaynak kullanımı, sağlıklı sosyal çevre, üretim-tüketim ağı ve simbiyotik bir kır-kent ilişkisi oluşturulmalıdır. Bu doğrultuda, sosyo-kültürel, ekonomik ve ekolojik sistemler güçlendirilerek, kırılganlıkların azaltılacağı dinamik bir etkileşim sağlanmalı, kenti yenileyen ve uyum kapasitesini destekleyen kır-kent arakesitleri yeniden düşünülmelidir.