Kentsel alan kullanımlarındaki değişimin stratejik mekansal planlama açısından değerlendirilmesi: İstanbul Riva örneği

Karmaşık bir mekansal süreç olan kentsel büyüme, gelişmekte olan ülkelerde önemli bir sosyal ve ekonomik olgudur. Değişen alan kullanımı ve kentsel büyüme, birçok şehir için ekonomik ve sosyal kalkınmanın kaçınılmaz sonuçları olan küresel çevresel değişimin temel sebepleridir. Politik, ekonomik, sosyal, çevresel, kültürel ve diğer faktörler arasındaki etkileşimlerden kaynaklanan çoğu alan kullanım değişikliğinin, özellikle yüzey sıcaklığı, iklim değişikliği, yüzeysel akış ve habitat çeşitliliği üzerindeki etkileri nedeniyle doğal çevre üzerinde olumsuz bir etkisi bulunmaktadır. Sosyo-kültürel ve ekolojik çevre faktörleri kentsel peyzaj alanlarının ve peyzajı oluşturan öğelerin biçimlenmesinde etkili olmakta, kentsel peyzaj alanlarını etkilemekte ve değiştirmektedir. Sürdürülebilir kentsel alanların gelişimin sağlanmasına yönelik sosyo-kültürel ve ekolojik çerçevede mekanın koruma-gelişme dengesinin kurulması önemlidir. Bu nedenle, planlı bir kentsel büyümenin tercih edilmesi oldukça önemlidir. Bu kapsamda, çalışmada, doğal, kültürel, ekolojik ve stratejik öneme sahip olan İstanbul İli Beykoz İlçesi'ne bağlı Riva Mahallesi'nin geçmişten günümüze alan kullanımlarının nasıl bir değişim geçirdiğinin ortaya koyulması, kentsel büyümede etkili olan faktörler ile kentsel büyüme senaryolarının belirlenmesi ve stratejik mekânsal planlama çerçevesinde önerilerin geliştirilmesi amaçlanmıştır. Belirlenen amaç doğrultusunda, Riva Mahallesi'nin 2005, 2006, 2014 ve 2017 yıllarına ait kentsel alan kullanımları CBS yardımıyla CORINE Alan Kullanımı Sınıflandırma Sistemi'ne göre yerleşim alanları, tarım alanları, orman alanları ve diğer doğal alanlar olmak üzere 4 sınıfta kategorize edilerek 2005-2017 yılları arasında alan kullanımlarındaki değişim ortaya koyulmuştur. 2050 yılı için ise kontrolsüz büyüme senaryosu (Senaryo 1), kısmi kontrollü büyüme senaryosu (Senaryo 2) ve kontrollü büyüme senaryosu (Senaryo 3) olmak üzere 3 farklı kentsel büyüme senaryosu oluşturulmuştur. Araştırma alanının 2050 yılı için kentsel büyüme ve alan kullanım değişimini tahmin etmede SLEUTH Modeli kullanılmıştır. 2005-2017 yılları arasındaki alan kullanımları ve senaryolar kullanılarak SLEUTH Modeli ile olası kentsel büyüme ve alan kullanım değişim simülasyonları elde edilmiştir. Simülasyonlarda görülen kentsel alan kullanımlarındaki olası değişim saptanarak, belirlenen göstergeler doğrultusunda karşılaştırmalar yapılmıştır. Ayrıca, güncel iklim verileri ile 2050 yılı iklim simülasyonları karşılaştırılmış ve Riva için iklimsel değerlendirmeler yapılmıştır. Riva'nın 2005-2017 yılları arasındaki 12 yıllık süreçteki değişimleri alansal ve oransal olarak yıllar bazında ortaya konmuş, daha sonra ikili karşılaştırmaları yapılarak değerlendirilmiştir. Genel olarak, artan nüfus ile birlikte görülen kentleşme neticesinde kentsel alanlardaki artışın; başta orman alanları olmak üzere diğer alanlar üzerine yayılarak gerçekleştiği ortaya koyulmuştur. 2050 yılı için oluşturulan üç senaryo doğrultusunda SLEUTH Modeli'nden çıkan simülasyonlardaki kentsel alan kullanımları, alansal ve oransal olarak senaryolar bazında ortaya koyulmuş, daha sonra mevcut durum ile ikili karşılaştırmaları yapılarak alan kullanım değişimleri değerlendirilmiştir. 2050 yılı için oluşturulan her üç senaryo simülasyonunda yerleşim alanlarının önemli derecede artacağı; buna karşın tarım, orman ve diğer doğal alanlarda belirgin bir azalma olacağı gözlemlenmiştir. Göstergelere göre de karşılaştırmalar yapıldığında genel olarak, kentsel büyüme nedeniyle araştırma alanı içerisinde bütüncül olan orman ve diğer doğal alanlarının zamanla azalabileceği, habitat kaybına uğrayabileceği, tarımsal niteliğe sahip toprakların kaybedilebileceği görülmektedir. Ancak, kanun ve yönetmelikler ile yasal ve yönetsel mevzuatlar açısından doğal kaynakların sürdürülebilir kullanımı göz önünde bulundurularak yapılacak bir planlama ile kontrollü büyüme senaryosunun (Senaryo 3) en etkin senaryo olacağı düşünülmektedir. Ayrıca, 1995-2018 yıllarına ait (güncel) veriler ile 2050 yılı iklim simülasyonları karşılaştırılmış ve alan için iklimsel değerlendirmeler yapılmıştır. Araştırma alanı içerisinde iklim değişikliğinin sıcaklık üzerindeki etkisine bakıldığında sıcaklık değerlerinin güncel duruma göre artış, yağış miktarı üzerindeki etkisine bakıldığında ise yağış miktarının güncel duruma göre düşüş yaşanacağı tahmin edilmiştir. Kentleşmenin iklime ve kent ekosistemine olan etkileri dolayısıyla araştırma alanı için en kısa zamanda önlemlerin alınması gerekliliği ortaya çıkmıştır. Sonuçta, stratejik mekânsal planlama çerçevesinde Riva'nın doğal-kültürel ve ekolojik özelliklerinin korunmasına ve sürdürülebilirliğine yönelik öneriler geliştirilmiştir.