Kutsal zaman dindarlığının psikolojik temelleri: Ankara ili örneği

Bu araştırma, kutsal zaman dilimlerinin bireylerin dinî yönelim ve faaliyetleri üzerindeki etkisini sosyodemografik değişkenler bağlamında incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmada temel olarak kutsal zamanlardaki dinî yönelimlerde gözlemlenen artışın düzeyi ve bu artışın psikolojik temellerinin neler olduğu sorusuna cevap aranmaktadır. Kuramsal çerçevede öncelikle "kutsal," "zaman" ve "dindarlık" kavramları açıklığa kavuşturulmuş, kutsal olgusuna ilişkin teorik yaklaşımlar, kökenci yönüyle Leuba, Freud ve Durkheim, fenomenolojik perspektiften Otto, Eliade ve Cox, eleştirel yaklaşımla Vergote ve işlevselci yönüyle Mol ve Berger'in görüşleri ekseninde eklektik yöntem ile ele alınmıştır. Ardından kutsalın bireysel ve toplumsal yaşantı üzerindeki etkileri, kutsal zamanın temel özellikleri, semavi dinlerde kutsal zaman anlayışı, popüler halk dindarlığı ve seküler kutsal kavramları çerçevesinde değerlendirilmiştir. Ayrıca kutsal zamanlarda dinî yaşantıyı etkileyen tarihî ve sosyokültürel faktörler içeriksel olarak sınıflandırılmış, bu bağlamda literatürde yer alan bazı araştırma verilerine de yer verilmiştir. Araştırmanın yöntemi eşzamanlı – baskın statülü, (NİCEL-nitel) nitel destekli nicel araştırma modelini kapsamaktadır. Nicel veri toplama sürecinde yapılandırılmış ölçekler, kişisel bilgi formu ve kapalı uçlu anket soruları kullanılmış olup, nitel veriler ise açık uçlu sorular aracılığıyla elde edilmiştir. Araştırmanın örneklemini Ankara'da ikamet eden 20 yaş üzeri bireyler oluşturmaktadır. Veriler SPSS programıyla istatistiksel olarak analiz edilmiş, nitel veriler ise yapısal içerik analizi yöntemiyle değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgular, kutsal zamanlarda dinî yönelim ve faaliyetlerde genel olarak anlamlı bir artış olduğunu göstermektedir. Bu artışın özellikle uhrevi atmosfer, sosyal etkileşim, dini hatırlatıcı unsurlar ve bireysel arınma motivasyonu gibi temalarla bağlantılı olduğu tespit edilmiştir. Bununla birlikte bazı katılımcılar kutsal zamanların dinî manipülasyonlara açık bir alan oluşturduğu veya bireysel inançla zaman arasında doğrudan bir bağ kurulamayacağı görüşünü dile getirmiştir. Dini yönelim türü ve popüler halk dindarlığı değişkenlerinin ise kutsal zaman dindarlığında aracı faktör rolü oynadığı saptanmıştır. Sonuç olarak kutsal zamanlar bireylerin dinî yönelimlerini, ibadet tutumlarını ve manevi arayışlarını şekillendiren önemli bir yapı taşı niteliğindedir. Bu zaman dilimlerinde ortaya çıkan dinî yönelim artışının hem bireysel hem toplumsal düzeyde farklı psikososyal etkenlerle etkileşim hâlinde olduğu görülmektedir. Araştırma, kutsal zaman fenomenini başta din psikolojisi olmak üzere din sosyolojisi ve din antropolojisi kesişiminde ele alarak alana kuramsal ve ampirik katkı sağlamayı hedeflemektedir.