Osmanlı Devleti'nde diplomatik ayrıcalık ve bağışıklıklar

Hukukun en eski ve geniş haklarla/yetkilerle donatılmış kişisi devletler, karşılıklı ilişkilerde diplomasi sanatını kullanmışlardır. Diplomasinin daha sağlıklı yürütülebilmesi ve diplomatik temsilcilerin görevlerini etkin şekilde yerine getirebilmesi için zamanla belirli kurallar yazılı hale getirilerek karşılıklı antlaşmalarla uygulamaya konulmuştur. Bu yazılı kuralların olmadığı dönemlerde ise teamüle dayalı uygulamalar yapılmıştır. Bu kuralların en önemli kısımlarından birini "diplomatik ayrıcalık ve bağışıklıklar" konusu oluşturmaktadır. Çalışmamızın amacı, Osmanlı Devleti'nde diplomatik ayrıcalık ve bağışıklıkları ve bunların dayandığı hukuki temelleri ele almaktır. Bu kapsamda diplomatik ayrıcalık ve bağışıklıkların; kavramsal çerçevesi, tarihsel gelişimi, dayandığı hukuki temeller incelenmiştir. Kuruluşundan yıkılışına kadar 600 yıllık bir diplomatik ilişkiler ağına sahip olan Osmanlı Devleti'nin bu konudaki yazılı ve örfi kurallarının ve bunların dayandığı hukuki temellerin bir bütün olarak ortaya konulup gelecek nesillere aktarılması önem arz etmektedir. Çalışmamızda öncelikle konunun tarihsel süreçleri, dayandığı teorik temeller, ulaşılabilen birincil kaynaklar (şer'î hukuk kaynakları, 1961 Diplomatik İlişkiler Hakkında Viyana Sözleşmesi, vd. uluslararası sözleşmeler) incelenmiş olup ikincil kaynaklar olarak ise ilgili akademik kitap ve makalelerden faydalanılarak konu ile ilgili tahliller yapılmaya çalışılmıştır. Araştırma bulguları; Osmanlı Devleti'ndeki diplomatik ayrıcalık ve bağışıklıkların hukuki temellerinin İslam hukukuna dayandığını ve tedricen bir olgunlaşma süreci geçirdiğini göstermektedir. Ayrıca Osmanlı Devleti'nde uygulama alanı bulan diplomatik ayrıcalık ve bağışıklıklar Batılı devletlerden farklı olarak mutlak değildir ve devletin güvenliği söz konusu olduğunda devre dışı kalmaktadır. Sonuç olarak, Osmanlı Devleti'ndeki diplomatik ayrıcalık ve bağışıklıklar İslam hukukundaki eman müessesine dayalı olarak geliştirilmiş olup vergi ve gümrük ayrıcalıklarında mütekabiliyet esası gözetilmiş; diplomatik bağışıklıklarda ise gerek kişi dokunulmazlığı gerek yargı dokunulmazlığı ve benzeri dokunulmazlıklar mutlak olarak tanınmamıştır. Bu bağışıklıkların kötüye kullanımı tespit edildiğinde kaldırılması yoluna gidilmiştir. Bu yönüyle Osmanlı Devleti, Batılı devletlerden farklıdır. Osmanlı'nın siyasi-askerî iktidarının zayıfladığı dönemde Batılı devletler gibi modern diplomasiye geçilmiştir. Osmanlı'nın devamı mesabesinde olan Türkiye Cumhuriyeti döneminde de 1961 Diplomatik İlişkiler Hakkında Viyana Sözleşmesi kabul edilerek Batı ile tam bir uyum benimsenmiştir.