Osmanlı döneminde yapılan çeşmelerin özellikleri ve son durumu ile ilgili bir değerlendirme

ÖZET 1. Bölüm Su, insanların hayatında önemli bir yer tutmakta ve çeşitli alanlarda kullanılmaktadır. Suyun kullanma alan ları da uygarlıkların gelişmesi ile gelişmiştir. Buna bağ lı olarak su tesisleri de detaylandırılmıştır. Osmanlı dö neminde de su tesisleri ve dolayısıyla çeşmeler, gelişmiş ve önemli bir yer tutmakta idi. Tezin konusu olan çeşmeleri anlatan eserlerde bü yük boşluk vardır. Bu çalışma bu boşluğu doldurma yolunda bir adım sayılmayı amaçlamaktadır. Osmanlı döneminde yapılan çeşmeler, mimari değer taşıyan birer yapıdır. Bu yapılar da mimari anıt derece sindedir. 2. Bölüm Osmanlılarda su işleri XII. asrın sonlarına doğru ileri bir dereceye ulaşmıştır. Birçok alanda olduğu gibi bu alanda da Avrupa'yı çok gerilerde bırakmıştır. Osmanlı ların yerleşim bölgelerinden ve başkent olan İstanbul *da yapxlan çeşme sayısı 800'ü geçtiği bilindiğine göre su IVtesislerine ne derece önem verdikleri anlaşılır, özellikle de çeşmelere... Osmanlılar 'da insanın ihtiyaçları ön planda tutulup karşılamak için büyük çabalar harcanmıştır* Su ÜıMyacınm. büyük bir kısmı çeşmelerden karşılanmaktadır. Çeşmeler bu ihtiyacı karşılamak üzere şehrin çeşitli yerlerinde kurul muştur. İhsana hizmet vermek için yapılan bu çeşmeler, in sanlar tarafından yoğun olarak kullanılan kamu yapılarının (cami, medrese, hastane, v.b.) yanlarında bulunmaktadır. Çeşmelerin yeri toplumun sosyal hayatında da vardır. Çeşmelerin yapım malzemesi olarak, işlev ve amacına uygun, doğada bol miktarda bulunan malzemeler seçilmiştir. Bu malzemeler taş ve mermerden ibarettir. Çeşmeler plân açısından derişik biçimdedir. Bu plan lar : t Kare. Dikdörtgen. Daire. Yarım daire. Elips. Çokgen halinde incelenebilir. Çeşmeler, amaçları yönünden şu biçimde sınıflandırılabilir: t İşlevsel : Mahallede, dolaşma ve dinlenme sırasında su sağlamak.. Anıtsal : Anıt derecesinde mimari eser bırakmak. Çeşmeyi oluşturan elemanlar ise :. Ayna taşı. Sütunlar. Kemerler. Musluk ve yalak. örtü ve saçakları sayılabilir.Çeşmeyi oluşturan bu elemanlar aynı zamanda çeşme nin süsünü de oluşturmaktadır. Çeşmelere su İki yol ile sağlanmaktadır :. Su şebekesine bağlamak. Sakalar vasıtası ile. 3. Bölüm Çeşmeler, şehirin birer elemanıdır. Bu elemanın can lı kalabilmesi için kullanıcılara devamlı olarak hizmet ver mesi gerekir. Toksa canlılığı sözkonusu olamaz. Bugün çeşmelerin yerini, işlevsel açıdan şunlar al mıştır : t Büfe, pastahane, v.b.. önceden at arabalarının atlarına su veren çeşme ler yerini motorlu arabalara akaryakıt veren istasyonlara bırakmıştır. Çeşmeler yayalar ile yakın ilişkidedir. Yayalar a şu imkânları sağlamaktadır : t Susuzlukları giderme. Temizlik ve serinletme t Güneşten, yağmurdan koruma v.b. gibi. Çeşmelerin, ağaçların, çiçeklerin, yeşilliklerin yetişmesinde önemli rolü vardır. Dolayısıyla şehirlere güzellik kazandırmaktadır. Şehirde parkların canlı kalması için çeşmeler gerekmektedir. VTOsmanlı dönemi çeşmelerine bugün bakılırsa şu tablo görülür î. Tamamen yıkılmış. Kismen yıkılmış. Ayakta fakat suyu akmaz t Suyu akar ancak bakıma muhtaç durumdadır. Şehir öğelerinden en fazla tahribata uğrayan çeşme lerdir. Halbuki çeşmeler, onarımı çok kolay olan yapılardır, Çeşmeleri bu durumdan kurtarmak ve korumak şu açı lardan gereklidir :. Çeşmelerin birer mimari anıt değerinde olmasından 9 Çeşmelerin birer sosyolojik öğe olmasından. Çeşmelerin tarihi ve kültürel değer taşıyan yapı olmasından. Çeşmeleri koruma işi de i. Yapısal açıdan restore etmek. Bunun için şu kurum lar arasında yardımlaşmak gereklidir : - Belediyeler - Vakıflar kurumu - Bilimsel kurumlar - Kullanıcılar - Yayın kurumları. Kullanıcıların bilinçlendirilmesi ile mümkün olur. VII