Osmanlı İstanbul'unda çocuk eğitimine yaklaşımlar 1860-1914

Osmanlı Devleti, 19. yüzyılda modernleşmek adına yoğun bir çaba göstermiştir. Modern bir devlet için çağdaş bir eğitimin şart olduğunun anlaşılması, donanımlı ve kültürlü bireyler yetiştirilmesini temel hedef haline getirmiştir. Böylece doğumdan itibaren söz konusu olan temel bakım da dâhil olmak üzere çocukların modern usullerle eğitilmesine yönelik bazı anlayışlar ortaya çıkmıştır. Dönemin entelektüelleri, kimi durumlarda bütünüyle bazen de kısmî açıdan takip ettikleri Avrupaî usulleri, özellikle basılı yayınlar vasıtasıyla kamuoyuna aktarmaya çalışmışlardır. Çocuklar kadar anne ve babalarının da modern kimlik kazanmaları önemsenmiş ve bu doğrultuda onlara süreli yayınlar yardımcı olmuştur. Özellikle kadınların modern anne figürünü benimsemeleri ve bu sayede hedeflenen modern nesillerin daha hızlı ve kolay yolla yetiştirilmesi sağlanmak istenmiştir. Çocuk bakımında kullanılan araçlardan, okuyacakları yayınlara, tüketecekleri besinlere, oynayacakları oyun ve oyuncaklara kadar pek çok alanda çocuk ve ebeveynin tercihleri, bilimsel verilerle modern bir anlayışa ve Avrupai ürünlere kaydırılmaya çalışılmıştır. Elbette bu süreçte, Avrupaî tarzda eğitim usullerine karşıt anlayışlar da olmuştur. Her iki anlayışı, belli yönleriyle birleştirenler de dikkate alındığında 19. yüzyılın ortalarından itibaren özellikle İstanbul merkezli olarak çocuk eğitimine yönelik farklı yaklaşımların bir arada var olduğu görülebilmektedir. Dönemin okur-yazar kesimi, özellikle süreli yayınlar vasıtasıyla hedef kitle olarak seçtikleri aileleri, bilhassa da anneleri bu anlayışlar çerçevesinde yönlendirmeye çalışmışlardır. İstanbul merkezli yayımlanan süreli yayınların temel alındığı bu çalışmada, 19. yüzyılın ortalarından itibaren modern anlayışlar çerçevesinde çocuklarını yetiştirenlerle geleneksel yaklaşımları sürdürmeyi daha doğru bulan ve her iki anlayışın belli yönlerini birleştiren kesimin birlikte iç içe yaşadıkları, zamanla birbirlerini etkiledikleri ileri sürülmektedir. Anahtar Sözcükler: Osmanlı Devleti, Çocuk, Eğitim, Modernleşme, Ebeveyn